نوشته شده توسط شفیق الله شهیر   

قبل ازینکه شما را بخواندن اصل مطلب فرا بخوانم، میخواهم از دانشمند گرامی آقای رحمت الله بیژنپور ابراز سپاس و امتنان نمایم، ازینکه مطلب جالب  و خواندنی را برای ما و شما درین روزهای پسن از طریق همین دریچه به نشر سپردند که حاوی بساموارد ارزنده و مهم در رابطه به جایگاه تاریخی درواز و هکذا در رابطه به راه صعب العبور (مسیر) "آتنگها" بود.

آنگونه که دوستان میدانند، در مطلب مذکور نظر به ادعا هائیکه صورت میگیرد، بعضاً موضوعات و مواردی ذکر گردیده است که قابل اصلاح و تأمل میباشد، ولی در حال حاضر من این داوری را بعهده آنانی می سپارم که معلومات و شناخت شان در خصوص درواز و دروازیان بیشتر از من است و امیدوارم در کل مطلب مذکور برای همه جالب و با اهمیت واقع گردیده باشد.

روی همرفته منهم کوتاه معلوماتی در رابطه به جایگاه جغرافیایی ولسوالی درواز دیروزی و ولسوالیهای (نسی، شکی، مایمی، خواهان و کوفآب) امروزی تهیه دیده ام که معلومات مذکور از کتاب مشهور "ارمغان بدخشان" نوشته ی مرحوم شاه عبدالله بدخشی که یکی از جمله نویسنده گان توانای بدخشان بزرگ بوده اند، گرفته ام. (مرحوم شاه عبدالله بدخشی در سال 1291 خورشیدی در ولسوالی جرم ولایت بدخشان بدنیا آمد و در سن 36 سالگی در حمل سال 1327 خورشیدی در کابل وفات نمود).

البته باید یاد آور شوم که معلومات زیرین را من بدون کم و کاست و بدون آنکه آنرا تحریف و تصحیح نمایم  تقدیم شما دوستان میدارم تا اینکه معلومات مذکور بگونه ی منبع برای نوشته های بعدی در آینده ها باقی بماند. و نیز قرار ملاحظه؛ عین مطلب در کتاب "سخنوران دروازی" نوشته ی دانشمند محترم آقای احمد نجیب بیضائی) نیز بچاپ رسیده است که کتاب "ارمغان بدخشان" منبع اصلی مطلب مذکور می باشد.

در هر دو کتاب فوق الذکر در باره ی جایگاه جغرافیایی "درواز و راه آتنگها" چنین آمده است:

"(درواز بدخشان) بر نقطهء اطلاق میشد که حدود طبیعی آن شامل تمام درواز افغانی و درواز ماورای دریای آمو می باشد، چون حالا منظور ما از ذکر درواز (پاردریا) نیست لهذا در باب دواز افغانی بحث میرانیم.

درواز افغانی در حصهء شمالی بدخشان به صورت مثلث در کنار جنوبی دریای آمو وقوع دارد که قریهء (نسی) یعنی مرکز حکومت محلی درواز که در ساحل دریای آمو واقع است، رأس زاویهء آنرا تشکیل میکند. دریای آمو از مشرق درواز به جریان خود ادامه بخشیده ساحل شمالی آنرا عبور کرده بالاخره بطرف شمال غرب درواز مایل شده میرود، از حصهء شمال شغنان الی حدود (داونگ) تماماً منطقهء وسیع درواز را تشکیل میکند.

حصهء شمالی این ناحیه به دریای آمو محاط است. جبهات جنوبی و حصهء غربی آن به کوه های مرتفع شیشه مانند صعب العبور مسدود بوده، آمد و رفت مردم را از دیگر جا به درواز به خارج آن حدود ممانعت می نماید. تنها یکنوع راه رفت و آمد در حصهء مشرقی این علاقه موجود است که بالاخره به شغنان افغانی منتهی میشود. به جهت آنکه اهالی این علاقه برای رفت و آمد به مراکز بدخشان و قطغن طبعاً احتیاج و ضرورت دارند و در قطع مسافهء راه مذکور اقلاً بیست و پنج روز را باید با زحمات فوق العاده طی کنند. لهذا به جهت سهولت عبور و مرور خود باشنده گان اصلی آنجا یک راه وضع کرده اند که بنام (راه آتنگ ها) موسوم است.

(آتنگ ها) در اصطلاح زراعت کاران و دهاقین بدخشان، عبارت از بستهء چند دانه شاخهء تاب دادهء ارغوان می باشد که اسپار را با یوغ که در گردن گاو به واسطهء قلبه کردن می نهند ربط میدهد. این راه را که (راه آتنگ) نام نهاده اند به این واسطه است که در کمر یک کوه لشم سربفلک کشیدهء دیوار مانند که نه جای ماندن دست و نه موضع گیرای پای در آن موجود است و دریای آمو با همه شدت و دهشت خود فقط در پایان آن در جریان است.

تقریباً در حدود یکهزار الی یک و نیم هزار متر مسافه د رکمر این کوه به مقال درزهای طبیعی سنگ کفیده گی های غیر مستقیم کوه میخ ها زده و از همان چوب های ارغوان چند شاخه را با هم بافته سرهای شاخه ها را به سلسلهء یک دیگر تا آخر کوه به میخ ها ربط داده و این چنین منظرهء دهشت قرین را با حالت هول انگیز آن بقسم معلق می پیمایند.

اقدام به چنین جسارت و طی کردن فاصله یک و نیم هزار متر راه را به قسم معلق که در نظر ما یک امر فوق العاده شمرده میشود، مخصوص اهالی بومی آن سرزمین است و غیر از آنها تاکنون شنیده نشده است که اشخاص دیگر به عبور این راه مؤفق شده و یا اقدام کرده باشند. لهذا حیات این اهالی در زوایای دره های تنگ و صعب المرور هر کوه آن وادی امرار داشته از اختلاط اقوام دیگر محفوظ مانده است. علاوتاً منطقهء درواز مثل دیگر حصص بدخشان، از داشتن اراضی مزروعی مکفی و کوهسار سرسبز و حاصل خیز و جنگلات منفعت بخشای طبیعی محروم بوده گزارهء آن هم در کمال عسرت و مشقت می باشد. سطح مرتفع پامیر اگر چه به بام دنیا اشتهار دارد اما مثل درواز تنگباش و زحمت قرین نمی باشد. از ین ملاحظات است که در احوال مردمان آن سرزمین اختلافات ازمنه و قرون زیادی وارد نکرده و بر سلیقهء آن ادامه یافته است. خلاصه در زوایای کوهسار بدخشان هر آنقدر تتبعی که به مواد و وثایق تاریخی کرده شود، همانقدر مسنندات تاریخی مورد مطالعه واقع میگردد که در دیگر حدود مثال آن کمتر یافت خواهد شد.

علت باقیماندن این اثرات در محیط مذکور همانا عدم مخلوطیت و آمیزش اقوام یا اهالی آنجا می باشد.

زبان درواز اگر چه زبان دروازی است اما غالباً آنرا مثل تکلم فارسی کلاسیک میتوان اذعان نمود، این غزلیکه فاضل محمود سروده خیلی به زبان فارسی قریب و قابل فهم است اما بسیار اشعاری از شعرای درواز هست که نمی توان به مطالب آنها پی برد. چونکه در بین محاورات مروجهء ما و طرز تکلم آنها تخالف و تباین مزیدی موجود است."

دوستان گرانقدر!

در اخیر توجه شما را به خواندن نمونه شعری یکی از شعرای درواز که اسمش ملامحمدعظیم، تخلصش کیفی که از جمله شعرای نامدار درواز بشمار میرفت معطوف میدارم. باید یاد آور شد که اشعار مرحوم کیفی عموماً بزبان دروازی سروده شده، ازینکه موصوف شخص ظریف مزاج بود در اشعارش هم بیشتر جملات مزاحیه استعمال میکرده است. مرحوم کیفی در سال 1289 خورشیدی در درواز بدخشان وفات نموده و در همانجا مدفون است.

نمونه ی شعر مرحوم کیفی (دروازی)!

ته روز و شب که این دنیا بترشی                              ز مشرق تا و مغرب شور و شر شی

                                                    (شد)                                               (تا به مغرب)                      (شد)

نگه کرد او که یک لیوندهء نیست                               گرفت کیسمک زنی و در لگر شی

  (نگه کرد که یک جنبندهء نیست)                                      (بازی کنی)                    (لگد)

کسیکه بی در اصلش نقرهء صاف                             ز چرک آهن او امروز بترشی

          (بود)

شهنشاهی بود که سردرآسموداشت           دریغا در تهء پا خاکستر شی

                                              (آسمان)

نه ننگ است و نه ناموس ایزمونه                             ببین میر بچه بی مزدور مر شی

                                            (این زمانه)                                     (بچه میربود)                   (مرد)

سخی مردی که نو میدا شو و روز                             چجب محتاج هر جا بی پدر شی

                           (نان میداد شب و روز)                             (عجب)

گدایی که همیشه درودر بی                    و یک ناگه مبی میر گزر شی

                                     (دربدربود)                    (بیک)

برفته بلبلو ای باغ و گلزار                                      کرو جک پیش گلها نغمه گرشی

                                                                                       (زاغ)                            (نغمه خوان)

دهن بستند اسپو هم ز شنگه                   که آواز خر چنگی بدر شی

                    (اسپها)                                                                       (بیرون)

ندومی طالعم نیکی و یا بد                                       کد و گشتیم در آخر کور شی

(نمیدانم)

                           برگیرفته از خاوران

دوستان گرامی!

اگر نفس در بدن باقی بود، در همین حوالی معلومات بیشتری را با شما شریک خواهیم ساخت. در ضمن از تمامی دوستان و عزیزان بدخشانی متمنی هستم در صورت داشتن معلومات در رابطه به نقاط و ولسوالیهای مختلف بدخشان آنرا با ما شریک بسازند تا بواسطه آن معلومات ما در خصوص بدخشان از نقطه نظر جایگاه تاریخی و جغرافیایی آن بیشتر گردد.

با درود فراوان

شفیق الله شهیر