ترس از کتاب، ترس از دانایی

در میانِ کتاب​هایی که به دامن​زدن در آتشِ تفرقة مذهبی و قومی متهم شده​اند، «نهج​البلاغه»،«اصولِ کافی»، «گلِ سرخ دل​افگار» نوشته​ی جواد خاوری، «شناسنامة افغانستان» نوشته​ی بصیراحمد دولت​آبادی، «پژوهشی در تاریخِ هزاره​ها» نوشته​ی حاج کاظمِ یزدانی و «هزاره​ها»، نوشته​ی حسینِ پولادی به چشم می​خورند

. نهج​البلاغه​ یکی از متن​های عمده در جهان اسلام است. علماءِ برجستة تشیع و تسنن همواره این کتاب را یکی از عمده​ترین میراث​های معنویِ خود می​دانسته و در طول حدودی هزار سالی که از تدوینِ​ آن می​گذرد، بیش از صدها شرح و تفسیر بر آن نگاشته شده اند. معروف​ترین و مفصل​ترین این شرح​ها  از آنِ «ابنِ ابی​الحدید» معتزلی است که خود از قله​ها و مشاهیر دانشمندانِ اهل سنت در تمام طول تاریخ است. اندکی پیش​تر از ابن ابی​الحدید، امام فخرالدین رازی نیز، چنان​که از تفسیرِ «مفاتیح​الغیب» او بر می​آید به سخنانِ امام علی پیوسته توجه داشته و در مکتبِ امام ابوحنیفه، مخصوصا حنفیانِ بلخ، اما علی قدوه و پیش​وای علم شناخته شده بود؛ و در دورانِ متاخر امام محمدعبده شیخ الازهر دست به شرحِ و چاپ نهج​البلاغه زد و جهانِ اسلام را به احیای این میراثِ مشترک دعوت کرد.

نهج​البلاغه یگانه کتابی است که نه تنها رنگی از تفرقه و اختلاف ندارد، بلکه در عوض سرشار از انسان​دوستی و احترام به کرامتِ ذاتی انسان است. امام در نامه به مالکِ اشتر آورده است که با خلقِ خدا نیکی کن، زیرا «یا برادرِ دینی شماست و یا همتای تان در آفرینش.» در واقع نهج​البلاغه تنها متنِ شیعی است که در آن از خلفاءِ راشدین ستایش شده است. یکی از معروف​ترین فرازهای نهج​البلاغه در باره خلیفة ثانی عمربن الخطاب است که در آن امام علی گفته است:«خدایش بیامرزد، در نشر اسلام تلاش کرد، کجی​ها را راست نمود و کمی​ها را جبران کرد، پارسایانه زیست و پارسا از دنیا رفت و اینک در غیبتِ او  مسلمانان بر سرِ چند راهی قرار گرفته اند.» این کتاب اکنون توسط والیِ نیمروز به آب انداخته می​شود تا تفرقة مذهبی به وجود نیاید.

اصولِ کافی مجموعة از اقوالِ امامانِ شیعه و یکی از کتاب​های اصلی در جهان تشیع است که در کنارِ «من لایحضره الفقیه» اثر شیخ صدوق، «تهذیب» و «استبصار» از شیخ طوسی، چهار کتابِ اصلی مذهب تشیع را تشکیل می​دهند. احادیثِ  این مجموعه بیش​تر اصولِ اخلاقی و اعتقادی را شامل​اند و حتی به مسایل فرعی و فقهی کم تر تماس می​گیرند. کتابِ اول این مجموعه کتاب «العقل و الجهل» نام دارد. اصولِ کافی با ستایش خرد آغاز می​شود و گونه​ی انسان​شناسی مبتنی بر عقل و جهل را بسط می​دهد. برخلافِ بسیاری از متونِ مذهبی که بر دو گانة  «کفر» و «ایمان» تاکید دارند، اصول کافی بر دوگانه​ی «عقل» و «جهل» تاکید ویژه دارد. از حامیانِ و حاملانِ جور و جفا و جهل و جبن و جنون، دشمنی با کتابی که گوهر آدمی را خردورزی می​داند، جای شگفتی ندارد. در میان مجموعه​هایی حدیثی اسلامی(صحاح سته در میان اهل سنت و کتبِ اربعه در میان اهل تشیع) اصولِ کافی خردگراترین متنِ حدیثی است. به دلیلِ همین ویژگی​ها اصولِ کافی پیوسته موردِ توجه فیلسوفانِ خردگرا، امثالِ ملا صدرا و ملا محسنِ فیض کاشانی بوده است. در این کتاب چیزی که مطلقا وجود ندارد اختلاف و تفرقه است.

گلِ سرخ دل​افگار، مجموعه​ی از  داستان​های محمدجواد خاوری است. این کتاب از معدود نوشته​های است که خواندنِ آن حس حضور در هزاره​جات را به خواننده القا می​کند. جدال بلقیس با هیولا در «شبی که نیکه را سایه گرفت» تجربه​ی تمامی بلقیس​های هزاره است؛ و کیست آن خواننده​ی که دهشتِ هزاره​جات را تجربه کرده باشد و در حین خواندنِ این داستان​ها صدای خرد شدنِ استخوان​های خود را نشنود؟ آثار حاجی کاظمِ یزدانی و بصیراحمد دولت​آبادی طلیعه​های آغازین تاریخ​نگاری هزاره​هاست؛ تاریخ نگاری که با نقد تاریخ رسمی، تاریخ را از نگاه قربانی روایت می کند و با فراهم کردنِ زمینه​ی حضورِ قربانی در دنیای متن، به تقابل قربانی و جلاد دامن می​زند و بدین سان خشم جلاد را بر می​انگیزد.  حسن پولادی کوشیده است فاجعه​ی را که حسنِ کاکر ستایش کرده و کوهزاد و حبیبی و غبار و فرهنگ از کنار آن با سکوت و بی​اعتنایی تمام گذشته بودند، روایت کند. بدین​ترتیب تمامی این نوشته​ها گونه​ی تلاش برای رخنه​کردن در سد سکندر تاریخ​نویسی قومی و افشاندنِ پرتوی بر روایتِ رسمی تاریخ افغانستان از دیدگاه «دیگری» است.

واقع این است که اختلافاتِ مذهبی و نژادی افسانه​ی فقیری است که چنین قربانی​های بزرگ می​گیرد. قربانیِ این اسطورة موهوم تنها می​تواند کتابِ هزاره( گلِ سرخ دل​افگار، شناسنامه افغانستان، پژوهش تاریخِ هزاره​ها و...)، ناشرِ هزاره(شریعتی)، نویسنده​ی هزاره(دولت​آبادی، یزدانی، خاوری، پولادی...) و میراثِ معنوی و مذهبی هزاره(اصولِ کافی و نهج​البلاغه) باشد؛ دیگران هرچه کنند آزادند. اسماعیل یون کتابِ «سقاوی دوم» را نوشت که در آن طرح کوچِ​اجباری ساکنانِ شمالی و بامیان و جای​گزین شدنِ ایشان با مردمانِ مشرقی و جنوبی مطرح شده است. در این کتاب ممنوع شدن تکلم به زبان فارسی و تعمیم زبان پشتو به تمام ساکنانِ افغانستان پیش​نهاد شده است. اما، این​ها هیچ یک از نظر وزیرِ فرهنگ قبیلوی خلافِ وحدتِ ملی نیست و به اختلافات قومی دامن نمی​زنند.  اسماعیل یون (به​نام مستعار سمسورِ افغان) قبلا مشاور ملا امیرخان متقی وزیر اطلاعات و فرهنگِ طالبان بود و اکنون مشاور ارشد فرهنگی رئیسِ​ جمهور است و کتابِ سقاوی دوم او نیز به دو زبان فارسی و پشتو در همه جا به وفور یافت می​شود.

به هرحال کتاب​های بسیار به دستور یک فرد بی​مسئولیت، بی​سواد و مطلقا بیگانه با دانایی در روشنایی تمدنِ جدید، در قرنِ بیست و یک، در برابر چشمان مردم جهان، بدون کوچک​ترین احساس ترس و مسئولیت به آب انداخته شدند و ذره ذره تجزیه و نابود گردیدند.  آیتالله​هایی که بر سر همخوابگیِ زن و مرد تا چندی پیش چپ و راست فتوای تکفیر صادر می​کردند، اینک چشم به عطایی رئیس قبیله نهاده و در حمایت از او با همدیگر مسابقه گذاشته و وجدانِ نداشته​ی مذهبی خویش را به متاعِ قلیل امتیازسیاسی به فروش رسانده، در برابر نابودی اصول کافی و نهج​البلاغه در قعر دریا سکوت پیشه​کردند؛ مقامات ارشد حکومت، رئیس جمهور، وزیر اطلاعات و فرهنگ، وزیر تحصیلاتِ عالی و وزیر روشنفکرِ خارجه، با خون​سردی هیولاوار بر فاجعه ذبح فرهنگ خندة مستانه زدند و مهر خاموشی بر لب نهادند؛ رسانه​ها نیز در صلاح خویش ندیدند و یا شعور آن را نداشتند که سر بریدن فرهنگ را به دست نابکاران بی​فرهنگ مورد اعتراض قرار دهند؛ مثل همیشه نخستین​بار این بی​بی​سی بود که این خبر را به گوشِ دیگران رساند.

کتاب​ها هیچ​گونه اختلافات مذهبی و نژادی را دامن نمی​زنند، اما به هرحال کتاب است و چیزی از سنخ دانش و دانایی در آن وجود دارد. و همین دانایی است که بزرگ​ترین دشمنِ بینش​ قبیله​ی است. این کتاب​ها هیچ مشکلی ندارند، اما در چارچوبِ پندار محدود و تنگِ قبیله​ای که از بد حادثه اینک بر تقدیر فرهنگ و سیاست در این سرزمین چنگ​انداخته است، نمی​گنجد. تمامی این تباهی​ها و تیرگی​ها در توحش بدوی قبیله ریشه دارند:

قبیله چه باشد که شاهی کند؟

 به هرجا رود او تباهی کند.

 به آبش​خور رخش اشتر زدند

 نه اشتر که خود را به آخور زدند.

                                                            برگرفته ازجمهوری سکوت

به دستورِ غلام​دست​گیرِ آزاد والیِ نیمروز صدها جلد کتاب به آب انداخته شد. او، علت ریختنِ کتاب​ها را در آب، نگرانی از تشدید اختلافاتِ قومی و مذهبی در افغانستان دانسته است که گویی مضامینِ این کتاب​ها به آن دامن می​زند. والی همچنان ناخرسندیِ سناتورها و عالمان مذهبی و پا فشاریِ آن​ها را دلیل این کار عنوان کرد است.

با توجه به اینکه غلام​دستگیرِ آزاد فرمانده دون​رتبه​ی گروه طالبان بود و سواد بالاتر صنفِ پنجم ابتدائی ندارد و حتی در خواندنِ نامه​های فارسی و پشتو مشکل دارد، دلیل دوم که او به تحریکِ سناتورها و علماء مذهبی این کار را کرده باشد، درست​تر به نظر می​‌رسد.