خاستگاه های ایدیولوژیک و ساختار سازمانی طالبان

دکتور داوود مرادیان، استاد دانشگاه امریکایی افغانستان

 تداوم خشونت‌ها و درگیریهای مسلحانه‌، بحران و منازعه‌ی افغانستان را به یکی از پیچیده ترین و طولانی ترین جنگ های تاریخ معاصر تبدیل نموده است. در مقایسه با جنگ های جهانی اول و دوم که در کمتر از 5 سال خاتمه یافتند، جنگ افغانستان عمری نزدیک به چهار دهه دارد. از زمان ظهور طالبان در سال 1375، این گروه، یکی از بازیگران مهم اما به غایت مبهم و راز آلود معضله‌ی افغانستان و در سالهای اخیر پاکستان شده است. فقدان شناخت درست و کامل از این پدیده، یکی از دلایل اصلی ناکامیها  در مبارزه و یا مذاکره با آنها می باشد. شناخت نادرست و غیر دقیق از این گروه، سخن سان زو، پدر استراتژیهای جنگ را در ذهن ما زنده می کند. این  شخصیت استراتژیست چینی، بیش از 2000 سال قبل، درک و شناخت از خود و دشمن را علت و عامل اصلی پیروزی و یا شکست تعریف نمود. مطابق با سخن سان زو، شناخت درست از خود و از دشمن تضمین کننده‌ی پیروزی در هر جنگ و مبارزه است. و باز به باور وی ، شناخت ناقص و غلط از خود یا دشمن امکان پیروزی را به نصف تقلیل می دهد.

این نوشته نگاهی است گذرا به ابعاد مختلف‌ گروه طالبان؛ یعنی خاستگاه، هویت ایدئولوژیک این گروه، هویت تباری، استراتژی سیاسی آنها و چارچوب برخورد و مواجهه با آنها.

تنوع برداشت ها و تعریف ها از طالبان

به نظر می رسد، به تعداد بازیگران و صاحب نظران منازعه در افغانستان، نگاه‌ها و برداشت‌های متفاوت و متضادی از طالبان وجود دارند. عده‌ای این گروه را مجاهدین اصیل تلقی می کنند اما برای عده ای دیگر، طالبان یک گروه متحجر، واپسگرا، بنیادگرا، خشونت طلب و ضد مدنیت می باشند. از دیدگاه عده‌ای، طالبان یک پدیده امریکایی- انگلیسی است. این در حالی است، که برای عده‌ی دیگر طالبان سربازان و ستون پپنجم پاکستان می باشند. بعضی طالبان را یک پدیده و گروه پشتون تبار می دانند. از سوی دیگر، عده ای طالبان را بخشی از تروریزم بین المللی به رهبری القاعده می دانند. برای عده‌ای طالبان روستائیان فریب خورده و پابرهنه‌ی مناطق قبایلی پاکستان-افغانستان می باشند. در صورتیکه برای عده‌ای دیگر، طالبان بخشی از جریان پان اسلامیزم بنیادگرا و تجدد ستیز است. عده ای طالبان را با جریان شورشی خوارج در صدر اسلام مقایسه می کنند.

چنین نگاهها و برداشت های متفاوت و متضاد از گروه و پدیده‌ی طالبان بخشی از واقعیت های این گروه را برجسته و بخشهای دیگر را کم اهمیت و یا غیر مرتبط می سازند. شناخت درست از این گروه ایجاب می کند که تمام ابعاد و زوایای مختلف این گروه، به دور از پیش قضاوت ها مورد بحث و بررسی قرار گیرد. این نوشتار، می کوشد تحلیل و ارزیابی جامع‌تری به دست دهد و زوایای تاریک این گروه را برآفتاب افکند.

یک روش برای به‌دست آوردن شناخت بهتر از این گروه، بررسی هویت، ساختار سازمانی و سیستم تقویتی و محیط اجتماعی و سیاسی طالبان می باشد که از پنج عنصرو حوزه متصل و مکمل هم تشکیل یافته است. این عناصرعبارت اند از:

1) هویت و ساختار ایدئولوژیک طالبان؛

2) حمایت های خارجی؛

3) منابع و انگیزه های مالی؛

4) ساختار سازمانی و رهبری؛

5) محیط مناسب جغرا فیایی و اجتماعی.

1. ایدئولوژیکمحور بودن طالبان

طالبان یک جریان ایدئولوژی محور و پروژه استخباراتی می باشند تا یک جریان سیاسی محلی. برای شناخت بهتر از این هویت، ظهور و رشد طالبان را باید در چارچوب جریانهای سیاسی جهان اسلام در 2 قرن اخیر مورد بررسی قرار داد. سیاسی شدن و ایدئولوژیک شدن اسلام با ورود استعمارگران اروپایی تسریع یافت. استعمارستیزی با استفاده از حربه ها و آموزه های دینی به تدریج گفتمان های اصلاح طلبانه و رفُرمیستی جوامع اسلامی، ایجاد و یا احیاء نظام های سیاسی- اجتماعی ایدیولوژیک محور را رشد و رونق داد.

2 هدف و شعار طالبان مبنی برخروج نیروهای خارجی و ایجاد امارت اسلامی و تطبیق کامل شریعت بازتابی از اهداف دوگانه جریان‌های سیاسی جهان اسلام می باشد. از این‌رو، هویت ایدئولوژیک طالبان بعضی وجوه مشترک با سایر جریان‌ها و احزاب اسلام گرا مانند جمعیت اسلامی، حزب اسلامی و یا نظریه ولایت فقیه در ایران دارد. با وجود این، نمی توان همه‌ی جریانها را به یک ‌کانون و هسته‌ی واحدی فروکاست. گروههای ذیل با درجات مختلف بر هویت ایدئولوژیک طالبان نقش داشته اند:

1) جریان های سیاسی و مبارزاتی مسلمانان هند بویژه مدارس دیوبندی که بعدها در پاکستان گسترش یافتند؛

2) ظهور اندیشه های سیاسی و جریان اخوان المسلمین در کشورهای عربی؛

3) احزاب سیاسی اسلامی افغانستان در دوران جنگ سرد و حضور نیروهای شوروی در این کشور؛

4) انقلاب اسلامی ایران؛

5) رشد و ورود القاعده و سلفیان به افغانستان.

علاوه بر جریان های اسلامی ، قدرت های سیاسی نیز در تقویت بُن مایه های ایدئولوژیک این جریان سهم و نقش فعال داشته اند. انگلیس یکی از این قدرتها می باشد. این کشور، هم در تضعیف جریان اصلاح طلبانه‌ی “امان الله خان غازی” شاه ترقی‌خواه افغانستان  و هم درتضعیف کنگره ملی هند، به رهبری مهاتما گاندی به صورت منظم از جریان های اسلام گرا و مخالف حمایت نمود. استراتژی و سیاست انگلیس در برابر حرکتهای اصلاح طلبانه‌ی شاه امان الله وکنگره‌ی ملی هند پسان ها با ایجاد پاکستان، دستمایه‌ی شد برای آن کشور جهت مقابله با جریانهای اصلاح طلبانه و دموکراتیک. از این رو، این سیاست را پاکستان و بعد ها در دوران جنگ سرد غرب نیز در پیش گرفت.

پاکستان جریان های اسلامی را بهترین برگ برنده و ابزاری برای مقابله با افغانستان و هند به منظور حل معضل پشتونستان و کشمیر تلقی نموده و آن را تقویت می نماید . ایجاد “کمربند سبز” استراتژی غرب برای محاصره‌ی رقیب ایدئولوژیک خود؛ یعنی بلوک شرق در منطقه، با حضور پاکستان جامه‌ی عمل پوشید که پیامد عمده‌ی آن حمایت های بی دریغ از گروهها و احزاب اسلامی افغانستان می باشد که بعداً به بستر مناسبی برای رشد طالبان تبدیل گردید.

طالبان برای بقاء و گسترش فعالیت های خود از ساختارها و نهادهای متناسب با هویت ایدئولوژیک خود نیز بهره می برند. مهمترین این نهادها عبارتند از 1) مدارس دینی، بخصوص مدارس پاکستان، 2) احزاب اسلامی بخصوص احزاب اسلامی پاکستان، 3) مساجد به خصوص مساجد افغانستان.

ویژگی دیگر گروه طالبان طبقاتی بودن آن می باشد. این گروه متشکل از طبقه ملایان می باشد مانند جریان ولایت فقیه در ایران  که هسته اصلی و مهم آن متشکل از آخوندهای شیعه می باشد. دسترسی طالبان به مدارس دینی و مساجد و ملا محور بودن آن، این جریان را تقویت نموده است. به عبارت دیگر مساجد و مدارس دینی نقش شعبات حزبی و تشکیلاتی طالبان را عهده دار می باشند.

ویژگی برجسته گروه طالبان تمایلات و رفتارهای تمامیت خواهانه این گروه می باشد که این گروه را در ردیف جریان های فاشیزم قرار داده است. جریان های فاشیزم که در اروپا تولد یافتند و به تدریج به سایر مناطق گسترش یافتند، دارای چند ویژگی و مؤلفه‌ی مشخص می باشند که عبارتند از 1) ایدئولوژی مشروعیت بخش 2) رهبری کاریزماتیک 3) وجود یک اجتماع نیازمند به نجات و یا احیای یک ملت/قوم/گروه سرکوب شده 4) نگاه اسطوره ای و یا نوستالوژیک نسبت به گذشته 5) تلاش برای ایجاد و یا احیای آرمان شهر و یا مدینه فاضله در آینده 6) نفی و حذف تنوع فرهنگی، سیاسی، ارزشی 7) تقدس و محوریت خشونت 8) نفی فردیت و تاکید بر محوریت گروه 9) تاکید بر ارزشهای قهرمانانه چون شجاعت، غیرت، مردانگی، دگرستیزی، خودگذشتگی، نظم افراطی 10) نفی لذت های مادی و جسمانی 11) اطاعت مطلق از ایدئولوژی و رهبری حزب 12) جایز بودن هر نوع وسیله برای رسیدن به هدف 13) نفی هرنوع مرز بندی بین حوزه های فردی و عمومی و گسترش مطلق ایدئولوژی در تمام حوزه ها از جمله روابط جنسی.

تفسیر ایدئولوژیک طالبان از شریعت اسلامی و دسترسی آنها به ابزار خشونت و اقتدار و هم چنین خواست اقتدارگرایانه و تمامیت خواه این گروه، طالبان را  به یکی از گروههای محدود فاشیست اسلامی تبدیل نموده است. البته این موضوع تحقیق و بررسی بیشتر می طلبد.

2. حمایت های خارجی

همان طور که در بالا به آن اشاره شد، ایدئولوژیک شدن دین رابطه‌ی مستقیمی با مناسبات و تحولات سیاسی داخلی، منطقه‌ای و جهانی دارد. این مناسبات و تحولات در ظهور و شکل گیری طالبان نیز نقش داشته است. از این‌رو، حمایت های خارجی از طالبان  در دو مرحله باید مورد بررسی قرار گیرد : مرحله نخست، ظهور و حاکمیت طالبان و مرحله دوم، بعد از سقوط این گروه. بدون شک، برخی ازکشورهای غربی یکی از حامیان غیر مستقیم طالبان در مرحله‌ی اول بوده اند اما این حمایت‌ها در مرحله دوم قطع شده است. حامیان خارجی طالبان در مرحله دوم عبارتند از 1) پاکستان 2) القاعده 3) بعضی از حلقات استخباراتی و نهادهای خیریه‌ی کشورهای عربی حوزه خلیج فارس 4) جمهوری اسلامی ایران.

طالبان برای حامیان خارجی آنها وسیله ای موثر و کم هزینه جهت رسیدن به اهداف جیواستراتژیک و سیاسی این قدرت‌ها می باشند. پاکستان مهمترین حمایتگر خارجی طالبان است. جهت درک بهتر دلایل و عوامل دخیل در  حمایت پاکستان از گروه طالبان، باید اهداف استراتژیک این کشور را مورد بررسی قرار داد.

عملی کردن هدف “عمق استراتژیک” پاکستان، راهبرد اصلی این کشور، در برابر افغانستان می باشد. وجود دولت ضعیف، متمایل به پاکستان، مبتنی بر ایدئولوژیهای اسلامیستی و حاکمیت اسلامیزه شده مؤلفه های اصلی این استراتژی می باشند. ابزار پاکستان مانند انگلیسیها روح دینی و نیروی قبایل می باشد. طالبان دارای هر دو ویژگی می باشند. بنابراین تا زمانیکه پاکستان، بازنگری بر اهداف جیو استراتژیک خود ننماید، طالبان به عنوان ابزار استراتژیک پاکستان‌ باقی خواهند ماند.

طالبان برای کشورهای عربی داری 3 ارزش استراتژیک می باشند: 1) سرگرم ساختن جوانان ماجراجو و مجاهدان این کشورها( بقایای دوره ی جهاد در افغانستان) و دور نگهداشتن آنها از کشورهای عربی و صدور آنها به افغانستان 2) گسترش ایدئولوژی وهابیت درکشورهای منطقه 3) محاصره مذهبی ایران توسط جریان های افراطی سنی.

طالبان برای القاعده هم همکار و همفکر ایدئولوژیک بوده اند وهم میزبان سخاوتمند. علاوه بر آن، همکاری های سیاسی و هم سنگری های که بین اعضای ارشد القاعده و طالبان صورت گرفته است، روابط عاطفی بین آنها را تقویت نموده است. یکی از سؤالات اساسی محافل غربی میزان ارتباط میان طالبان و القاعده است. همین نگاه برای نخبگان سیاسی افغانستان نیز مطرح بوده است. به عنوان نمونه، رییس جمهور افغانستان در سال 2006 میلادی طالبان و القاعده را یک جریان مشترک خواند.[1] وزیر دفاع سابق امریکا نیز بر یگانه بودن این دو گروه تأکید نموده است.[2] اگر چه متناقض می نماید اما در واقعیت  طالبان برای ایران، یکی از ابزارهای فشار بر ایالات متحده امریکا و احیاناً یکی از کارت های این کشور برای مذاکره با امریکا خواهند بود.

3. رهبری و ساختار سازمانی طالبان

طالبان دارای سه نوع ساختار سازمانی و تشکیلاتی می باشند: 1) عمودی/هرمی 2) افقی 3) شبکه ای.

ساختار عمودی تشکیلاتی طالبان عبارتند از: 1) هسته‌ی مرکزی طالبان به رهبری ملاعمر[3] 2) شورای رهبری 3) کمیته های تخصصی ( نظامی، سیاسی، تبلیغاتی/فرهنگی، مالی) 4) والیان محلی 5) ولسوالها 6) قوماندانان و گروههای محلی. ساختارهای افقی و شبکه‌ای طالبان عبارت اند از گروههای همفکر و هم هدف و همکار با طالبان اما از دیدگاه تشکیلاتی مستقل مانند حزب اسلامی، گروه حقانی، لشکر طیبه، القاعده و یا گروههای کوچک جنایتکار.  ساختار عمودی این گروه،  بیشتر متکی به رهبری و کادر طالبان است و وظیفه‌ی آن رهبری سیاسی و اعتقادی ساختارهای افقی و شبکه ای این گروه می باشد. در بسیاری از موارد عملیاتی، ساختارهای افقی و شبکه ای این گروه مستقل از ساختار عمودی اما با هماهنگی با یکدیگر عمل می کنند. یکی از کمک های مهم پاکستان نظارت و ایجاد هماهنگی بین این سه ساختار می باشد.

4- منابع و انگیزه های مالی

برخلاف بعضی از تصورات رایج، شورشیان طالب عده ای از پا برهنگان گرسنه‌ی روستایی مناطق قبایل نشین نمی باشند. بلکه این گروه، یکی از پر درآمدترین گروه‌ها و بازیگران منازعه افغانستان می باشند. مبتنی بر چنین برداشت غلطی است که دوسوم از میزان کمکهای جامعه جهانی به خصوص ایالات متحده امریکا، بدون اینکه نتیجه‌ی در بر داشته باشد، به مناطق نا امن اختصاص و به مصرف رسیده است.[4] براساس یک براورد استخباراتی در مورد منابع و درامد های مالی این گروه ، گردش مالی گروه طالبان و گروههای همفکر و هم هدف و همکار دریک سال نزدیک به 500 میلیون دالر آمریکایی فقط از تولید و قاچاق مواد مخدر بود.[5] طبق این بررسیها، منابع مالی طالبان عبارتند از: 1) تولید و قاچاق مواد مخدر 2) کمک های خیریه از کشورهای حوزه خلیج فارس توسط شیوخ عرب و طرفداران افغان و پاکستانی مقیم این کشورها 3) کمک های سازمانهای استخباراتی 4) رشوه/ باج گیری از شرکت های اقتصادی که در مناطق تحت نفوذ طالبان فعالیت می کنند مانند شرکت های ساختمانی، راه سازی، حمل و نقل، امنیتی خصوصی و مخابرات 5) جمع آوری مالیات ( عشر) از محصولات زراعتی 6) باجگیری با توسل به اختطاف و گروگانگیری.

5- محیط مناسب جغرافیایی و اجتماعی

وضعیت جغرافیایی بسیاری از مناطق افغانستان محیط مناسبی برای جنگهای غیر منظم و یا چریکی می باشد. حمله نظامی ناگهانی، فرار و مخفی شدن که مهمترین تاکتیکهای شورشیان می باشد در مغاره ها و یا کوههای صعب العبور با سهولت بیشتری صورت می‌گیرد. اما مهمتر از محیط مناسب جغرافیایی، محیط مناسب اجتماعی و سیاسی برای این گروه در افغانستان می باشد.

بیش از سه دهه جنگ و خشونت، انگیزه‌ برای جنگیدن و هم چنین جنگجویان آماده و فراوانی در جامعه‌ی جنگ زده‌ی افغانستان بوجود آورده است. وجود هزاران جوان بیکار، قوماندانان با تجربه اما بی سرنوشت، انگیزه‌های جنگیدن جهت امرار معاش و تأمین معیشت، انتقام های شخصی و گروهی بازمانده از دوران جنگهای داخلی، کسب موقعیت اجتماعی و انگیزه های دینی-مذهبی قومی و گروهی، محیط مناسب برای سربازگیری و همچنین فعالیت طالبان به وجود آورده است.

از سوی دیگر، همبستگی‌های تباری و زبانی طالبان، فعالیت این‌گروه را در مناطق جنوبی و شرقی تسهیل نموده است. اما مهمتر از همه، عنصر ترس و وحشت می باشد که طالبان را یاری نموده است با استفاده هوشمندانه از ترس و خشونت، مردم را بخصوص در مناطق نا امن تحت کنترل روانی خود درآورند. استراتژی ای که طالبان، هوشمندانه از آن در زمان حاکمیت این رژیم و هم چنین در دوره ی جدید استفاده نمود، منفعل نمودن حداکثری بود نه جذب حد اکثری؛ استراتژی‌ای که به نظر می رسد با پشتوانه‌ی رسانه‌ای طالبان به خوبی جواب داده است.

هویت تباری و زبانی طالبان

یکی از موضوعات مهم و جنجال برانگیز هویت تباری/قومی و زبانی طالبان و روابط متقابل آنها با پشتونها می باشد. هرچند هیچگاه طالبان خود را یک گروه پشتون –تبار معرفی نکرده اند اما اکثریت قریب به اتفاق شورای رهبری و همچنین جنگجویان وقوماندانان طالب پشتون می باشند. همچنین زبان پشتو تنها زبان اداری اسناد طالبان هم در زمان قدرت آنها و هم بعد از سقوط آنها می باشد. انتخاب قندهار به عنوان مقر حاکمیت طالبان و رهبر آن نشانه دیگر از تمایلات تباری این گروه می باشد.

اما مهمتر از تعریف و رفتار تباری طالبان، برداشت و تصور دیگران از این گروه می باشد. دیدگاههای مختلف و متضاد در مورد هویت تباری و زبانی طالبان وجود دارد. عده ای از تحلیل گران و سیاستمداران غرب  طالبان را یک جریان پشتون تلقی می کنند که بهترین نماینده این گروه ریچارد هالبروک نماینده خاص پیشین امریکا برای افغانستان و پاکستان بود که با اظهارات جنجالی ادعا نمود،” که در خانه هر پشتون یک طالب وجود دارد.”[6] عده ای دیگر از تحلیل گران غربی طالبان را بیشتر یک جریان و گروه غلجایی می دانند که در برابر رقیب تاریخی خود یعنی درانی ها قیام نموده اند. از دیدگاه این گروه، منازعه‌ی  افغانستان بیشتر بازنمایاننده‌ای یک جنگ داخلی (درون قبیله‌ای) بین پشتونها می باشد. اما مهمترین مبلغ و مدعی پشتون بودن طالبان پاکستان می باشد. پیام و سیاست اصلی پاکستان به خصوص با جامعه جهانی، منزوی شدن پشتون ها از قدرت و تلاش طالبان برای احیای حق پشتون ها می باشد. براساس این فرضیه، در سالهای اخیر، ما شاهد تغییرات چشم‌گیری در ساختار اداری و نیروهای امنیتی کشور می باشیم که پشتونها به صورت فزاینده‌ای جذب شده اند. اما این تغییرات نیز نتیجه بخش نبوده است.

اما برخلاف اظهارات صریح و علنی تحلیلگران و سیاستمداران خارجی، فعالان سیاسی افغان در بیشتر موارد سکوت اختیار نموده اند و بنا بدلایل متعدد از تایید یا تکذیب علنی تباری-محور بودن طالبان خودداری می نمایند. هنگامی که نویسنده این مطلب به صورت اعتراضی و انتقادی ادعای هولبروک را در یک ملاقات غیر رسمی به چالش گرفت نامبرده این اعتراض را با یک سئوال زیرکانه پاسخ داد که عبارت بود، ” چرا جریان سیاسی فعال ضدطالب در بین پشتون ها شکل نگرفته است؟”

رابطه‌ی فعالان سیاسی پشتون و برخورد آنها با طالبان یک موضوع مهم اما حساسیت برانگیز است که تحقیق و بررسی بیشتر می طلبد. در زمان ظهور طالبان و حاکمیت این رژیم، بخشی از فعالان سیاسی پشتون از جمله چپ‌های سابق و تکنوکرات های مقیم غرب، به صورت علنی و عملی از طالبان حمایت نمودند[7]و عده ای از آنها از جمله بعضی از وزرای کابینه، والیان، قوماندانان نظامی در نظام کنونی از آنها حمایت نموده و مینمایند.

اما آنچه که غیر قابل انکاراست تاثیرات منفی و مخرب طالبان بر مناطق پشتون نشین بوده است. نزدیک به 1000 مکتب در این مناطق یا ویران شده و یا بسته شده‌اند.[8] صدها کلینیک ، پل ، و تاسیسات عمومی به صورت سیستماتیک توسط طالبان تخریب شده اند. نزدیک به 2000 متنفذ قومی و دینی پشتون توسط طالبان کشته شده اند. اضافه براین خسارات مادی و جانی  طالبان تاثیرات عمیق منفی بر هویت سیاسی و نظام اجتماعی پشتون ها و همچنین نگاه دیگران به این قوم گذاشته اند. حریم های مقدس چون حرمت ریش سفیدان، مسجد، زنان، طفل، مکتب، دستار و مهمان نوازی و خیلی از جنبه های مثبت نظام پشتونوالی تضعیف و یا نقض شده اند.

اعمال منفی طالبان تصویر منفی را از پشتون ها در اذهان افکار عمومی بوجود آورده است. به عبارت دیگر پشتون ها بزرگترین قربانیان طالبان می باشند.  باتوجه به فضای موجود در میان سایر گروه های اجتماعی افغانستان و هم چنین حلقات خارجی، از نخبگان پشتون توقع می رود به تلطیف این فضا کمک و نادرستی این فرضیه را اثبات و در این راستا، تلاش نمایند.

استراتژی سیاسی طالبان / پاکستان

جنگ یکی از راههای رسیدن به اهداف سیاسی می باشد. بنابراین برای درک بهتر دلایل و یا انگیزه های جنگ طالبان باید به اهداف سیاسی آنها توجه نمود. اهداف سیاسی طالبان و پاکستان مشابه و مکمل یکدیگر است. هدف این گروه و پاکستان، عبارت است از جایگزین نمودن نظام فعلی توسط یک نظام تابع پاکستان برای تحقق اهداف استراتژیک و سیاست های هژمونی طلبانه آن کشور در منطقه . این هدف از دو طریق امکان پذیر است. نخست، از طریق سقوط نظام موجود  و یا تسخیر تدریجی آن از درون. برای رسیدن به این هدف تضعیف مشروعیت داخلی و بین المللی دولت و از بین بردن اقتدار دولت و توانایی ارایه خدمات عمومی، مهمترین ابزار پاکستان و طالبان می باشند. مکمل این استراتژی تقویت مشروعیت و اقتدار طالبان در صحنه های داخلی و بین المللی می باشد.

ترسیم و تصویر غلط از منازعه در افغانستان، یکی از راههای موثر عملی شدن استراتژی پاکستان بوده است. از زمان سقوط طالبان، پاکستان تلاش نموده است که جنگ افغانستان را یک جنگ داخلی و قومی برای مخاطبان بین المللی معرفی نماید. از طرف دیگر تلاش مشترک طالبان و پاکستان، ترسیم منازعه‌ی افغانستان به عنوان یک جهاد مقدس و جنگ میهنی به مخاطبان افغان و جهان اسلام بوده است. به عبارت ساده تر، پاکستان جنگ نیابتی خود را به مخاطبان غربی، یک جنگ داخلی و قومی معرفی نموده و از جانب دیگر، این جنگ را در اذهان و افکار مردم افغانستان با صبغه ملی و دینی می آراید. استراتژی پاکستان تقلیدی از سیاست انگلستان است؛ سیاستی که توانست امان الله خان را به عنوان “پادشاهی که از اسلام خارج شده ” در افکار عمومی معرفی و توسط روح دینی و نیروی قبایل، سقوط دهد.

استراتژی سیاسی دولت افغانستان و جامعه جهانی

استراتژی سیاسی دولت و همکاران بین المللی افغانستان در برابر طالبان را می توان در سه  دوره مورد بررسی قرارداد. دوره اول 2001-2005، دوره دوم 2005-2010 و دوره سوم 2011- پس ازآن. در دوره اول، دوره فراموشی و بی تفاوتی در برابر طالبان بود. در این دوره، هم دولت افغانستان و هم جامعه جهانی طالبان را یک جریان و نیروی شکست خورده تلقی نمودند. به همین دلیل، نوع نظام سیاسی، تشکیلات نیروهای امنیتی افغانستان، گفتمان های سیاسی و روابط منطقه ای افغانستان برای جهان و محیط پسا-طالبانی شکل گرفت.  جامعه جهانی سقوط طالبان را به معنای آغاز عصر سازندگی و نهاد سازی در افغانستان، تلقی نمود.

اما از اوایل سال 2006 به تدریج، طالبان به عنوان یک واقعیت غیرقابل انکار و یک تهدید جدی وارد صحنه شدند و هم دولت و هم جامعه جهانی را مجبور به تغییر در بعضی از سیاستهای خود از جمله افزایش چشمگیر نیروهای امنیتی افغانستان از 100 هزار به 300 هزار و نیروهای امریکایی از کمتر از 30 هزار نفر به بیش از 100 هزار نفر نمودند. اما فشار بر پاکستان و واداشتن این کشور برای انصراف از مداخله در افغانستان نه تنها جدی گرفته نشد، بلکه ارتش و دستگاه استخبارات این کشور کمک های زیادی را کماکان از جامعه جهانی دریافت داشتند.

اما مشکل اصلی این بود و هنوز هم هست که هسته اصلی و ساختارها و نهادهای موجود با شرایط جنگی موجود در افغانستان، سازگار نمی باشند. موافقت نامه بُن 2001 برای یک افغانستان غیرطالب تهیه و تدوین شده بود. تغییرات بعد از 2006 نتوانست کشور را برای شرایط مقابله با طالبان آماده نماید. حالت و شرایط پارادوکسال و متناقض ساختار موجود، موجب شده است تا دستگاه موجود از یک سو، توانایی مدیریت یک کشوردرحال جنگ را ندارد و از سوی دیگر، نتوانسته است در عرصه بازسازی و سازندگی دست‌آوردهای ملموس و چشم گیر داشته باشد و یا اینکه دست آورد هایش را ملموس بسازد. برهم خوردن مرزها و حریم های اداره، سیاست، تجارت و فساد، باعث تشدید تنش های اجتماعی شده است ; عاملی که با قومی شدن و مافیایی شدن اداره شدت یافته است. امری که موجب تسهیل تحقق اهداف طالبان و پاکستان می شود.

نگاه به آینده

غفلت دوره اول (2001-2005) و جنگ دوره دوم (2005-2010) در زمینه‌ی برخورد دولت و جامعه جهانی با طالبان، به دلیل عدم شناخت درست و نبود مؤلفه های لازم، از جمله رهبری سیاسی ضدطالب موجب مشکلات عدیده شده است.

مشکلات اقتصادی امریکا و تحولات جدید منطقه‌ای باعث آغاز دور دیگری از رابطه با طالبان شده است؛ یعنی مذاکره و صلح با این گروه. هر چند دستگاههای استخباراتی و نظامی و نمایندگان قدرتمند کنگره‌ی امریکا به این پروسه اعتقاد ندارند اما این روند یک واقعیت در رویکرد ایالات متحده در برابر طالبان است. همچنین در داخل افغانستان شک ها و نگرانیهای زیادی در باره‌ی این موضوع؛ یعنی مذاکره و صلح با طالبان وجود دارد. علیرغم تواناییهای طالبان و حامیان قدرتمند خارجی آنها در ایجاد وحشت، ، طبق نظر سنجی های متعدد از جمله بنیاد آسیایی در سال 2011 اکثریت قریب به اتفاق مردم افغانستان، از جمله پشتون‌ها خواهان بازگشت طالبان به قدرت نمی باشند.[9] بنابراین، مذاکرات با طالبان نباید منجر به تحمیل صلحی شود که اکثر قریب به اتفاق مردم افغانستان با آن مخالفت می کنند.

در عصر و زمانه‌ی بهار عربی، افغانستان، با زمستان سرد و جانسوز طالبانیزم و بازگشت دوباره ی این گروه روبرو است. براین اساس گفتمان “آشتی ملی”، به عنوان گفتمان غالب و مسلط مهندسی و تحمیل شده است. گفتمان آشتی ملی برای جنگها و منازعات داخلی است نه برای حل جنگها و رقابت های نیابتی-ایدئولوژیک.  بنابراین، واکنش منطقی و ثمر بخش در برابر یک جنگ نیابتی، گفتمان “مقاومت ملی” می باشد، که آشتی ملی تحت شرایطی می تواند یکی از عناصر آن و مکمل آن باشد. با توجه به شکل و پیجیدگی منازعه در افغانستان، آشتی ملی به نحوی که امروز مطرح می شود، برای حل منازعه افغانستان نارساست.

دوم، استراتژی مقاومت در برابر طالبان و مذاکره با این گروه، باید برای تمامی ابعاد این پدیده راه حل داشته باشد. به عنوان نمونه باید برای ساختار هرمی، افقی و شبکه‌ای این گروه نیز راه حلی موجود باشد و نمی توان صرفاً به ارائه راه حلی برای ساختار عمودی طالبان( مذاکره با رهبران) بسنده نمود. سوم، باید از تجربه‌ی گذشته الهام گرفت. به عنوان نمونه، ایالات متحده امریکا، درزمان حاکمیت رژیم طالبان، سی دور با این گروه مذاکره داشته است؛ مذاکراتی که به هیچ نتیجه ای نیانجامید. با توجه به این واقعیت ها به خوبی روشن می شود، که مذاکره امریکا با طالبان در گذشته ناموفق بوده است.

خطر قومی شدن پروسه صلح یکی دیگر از تهدیدات جدی ای می باشد که در صورت عدم کنترول آن تبعات منفی از جمله بازگشت به جنگ های داخلی و احتمال تقویت گسست های بیشتر را به دنبال خواهد داشت. فراموش نشود که تجزیه یوگسلاویا و یا نسل کشی در رواندا بعد از ناکامی در پروسه صلح اتفاق افتاد. انحصار چند شخص و گروه بر مذاکره با طالبان، خطر بزرگ فراروی موفقیت پروسه ی صلح با این گروه است. بنابراین، باید تمامی نهاد ها از قبیل جامعه مدنی، زنان، پارلمان، نسل جوان و قربانیان خشونت طالبانی، در آن نقش داشته باشند. طالبان یک جریان ایدئولوژیک و پروژه استخباراتی اند و جهت مقابله با آن باید به گفتمان سازی همت گُماشت و رقیب ارزشی برای آن ایجاد نمود. به عنوان نمونه، بخش های بزرگی از مردم افغانستان از جمله هزاره ها از اصلاحات شاه امان الله حمایت نمودند و پا به پای شاه در برابر دشمن به مبارزه پرداختند. این واقعیت، بیانگر مشروعیت و مقبولیت جریان اصلاح طلبانه‌ی امان الله خان بود. باید به تقویت گفتمان ملی که قربانیانی از همه مردم و گروه های اجتماعی افغانستان در ان شرکت داشته باشند، پرداخت.

صلح خواست و آرمان و نیاز هر افغان می باشد. بنابراین، برای رسیدن به آن باید از تمام مؤلفه ها و ظرفیت های داخلی و بیرونی استفاده نمود. تجربه‌ی دیگر کشورها نیز می تواند الهام بخش افغانستان باشد. طبق بررسی موسسه RAND در امریکا، 3/2 شورشهای عمومی به نفع دولت هایی پایان یافتند که دارای مشروعیت مردمی و اقتدار ملی بودند.[10] به عبارت دیگر، کلید حل منازعه افغانستان نه در اسلام آباد و نه در واشنگتن و یا قطرو یا کویته بلکه این کلید در کابل می باشد.

به قول حضرت مولانا جلال الدین محمد بلخی:

مادر بتها بت نفس شماست

ز آن که آن بت مار و این بت اژدهاست.