صبور عصر دولتشاهی   

ما در شرایط نهایت بحرانی و سردر گمی تاریخی قرار داریم. ما در جایگاه یک ملت هیچگاه به فکر ساختن نهاد و سازمانی قومی نبوده ایم. ما که خود را ملت متمدن می دانیم همیشه به فکر ساختن مدنیت بوده ایم واز دید من مدنیت با قومیتگرایی جور نمی آید. ما همهء زندگی و هست و بود خود را در طول تاریخ قربانی \"آدم ساختن\" یورشگران و فاتحان، و صاحبقرانها، ایلخان ها، و بابا ها کرده ایم. این ما بوده ایم که هر وحشی و تاراجگر تاریخ را راضی و مجبور به پذیرش مدنیت کرده ایم، پارسی یادش داده ایم و شهرهای خود را (مدنیت) را نگهداری و شگوفان کرده ایم. این ما بوده ایم که با حضور پررنگ زبان وفرهنگ ما مدنیت، امنیت و شگوفایی بوده است و هرزمانی که از صحنه برون رفته ایم، سرزمین ما و شهرهای ساخته شده بدست ما به ویرانی گراییده است...

تاجیک ها باید شورا های سراسری خود را بسازند

نویسنده : صبور عصر دولتشاهی

با سلام و درود تاجیکان و پارسیان عزیز، و با سپاس فراوان به گردانندگان سایت \"تاجیک میدیا\"!
می خواهم در پیوند با پیامی که در فیس بوک و در صفحهء \"شورای شمالی\" نوشته بودم و آنرا گردانندهء محترم تاجیک میدیا در صفحهء اصلی سایت گذاشته اند، نکاتی را خدمت دوستان پیشکش کنم.
1-    چنانچه گردانندهء گرامی سایت تذکر داده اند، آن پیام در پیوند با پیام هایی بوده است که در فیس بک ارائه شده بود و به هیچ روی نمی توان آنرا دارای پیامی صد در صد همگانی تلقی کرد. پرسش های زیادی می تواند پیرامون آن نوشته طرح گردد که بنده هرپرسشی از دوستان را در جایگاه گامی برای روشن شدن هرچه بیشتر مواضع مان دانسته و آنرا می ستایم.
2-    پافشاری نسبی بنده بر تشکیل تشکیل شورای شمالی برمحور تاجیکی این نیست که ادعای برتری و سرداری برای تاجکان شمالی داشته باشم. اگر چنین باشد، وای برمن، وای بر شمالی! هدف چیز دیگری بوده است که در آن کوتاهه نمی گنجید.
3-    بنده خواهان تشکیل شورا های تاجکان در سراسر کشور هستیم. بدین معنی که تاجکان باید در هرجایی که هستند شورای خود را بسازند و منافع خود را و خواست های خود را برمبنای شرایط خاص خود شان درک، مطرح و دنبال کنند. سپس این شورا ها با شورا های دیگر تاجیکی (پارسیان) در تماس شوند و به همین ترتیب پیش بروند تا به شورای سراسری تاجیکان (پارسیان) برسند.  البته در گامهای نخست می شود شورا های منطقوی خود را بسازند که حوزه های مختلف تاجیک نشین (پارسیان) را در بربگیرد. از همگرایی همین شورا های منطقوی است که شورای سراسری تاجیکان ایجاد باید شود. درینصورت است که همهء تاجیکان کشور، در حالی که منافع محیطی و منطقوی شان تامین و حفظ است، دریک شورای بزرگ گرد آمده و برای تامین منافع کلی شان در کشور تصمیم می گیرند. اینست آنچه بنده از ترکیز بر ساختن شورای تاجیکان شمالی داشتم که هرگز به معنی نفی ساختن شورای تاجیکان در مناطق دیگر ویا تحمیل خواست شورای شمالی بر سایر مناطق نبوده است.
4-    ما در شرایط نهایت بحرانی و سردر گمی تاریخی قرار داریم. ما در جایگاه یک ملت هیچگاه به فکر ساختن نهاد و سازمانی قومی نبوده ایم. ما که خود را ملت متمدن می دانیم همیشه به فکر ساختن مدنیت بوده ایم واز دید من مدنیت با قومیتگرایی جور نمی آید. ما همهء زندگی و هست و بود خود را در طول تاریخ قربانی \"آدم ساختن\" یورشگران و فاتحان، و صاحبقرانها، ایلخان ها، و بابا ها کرده ایم. این ما بوده ایم که هر وحشی و تاراجگر تاریخ را راضی و مجبور به پذیرش مدنیت کرده ایم، پارسی یادش داده ایم و شهرهای خود را (مدنیت) را نگهداری و شگوفان کرده ایم. این ما بوده ایم که با حضور پررنگ زبان وفرهنگ ما مدنیت، امنیت و شگوفایی بوده است و هرزمانی که از صحنه برون رفته ایم، سرزمین ما و شهرهای ساخته شده بدست ما به ویرانی گراییده است... امروز ما برسردوراهه استیم که آیا به ادای نقش تاریخی خود ادامه بدهیم و بازهم صبرایوب پیشه کنیم تا وحشیان آدم شوند؛  یا از موجودیت خود به مثابهء وارث یک فرهنگ، یک زبان و یک مدنیت در گذریم تبدیل شویم به رعایای فرمانبردار وحشت و بربریت؟  
5-    نخستین گام برای ما، از دید بنده، برگزیدن یکی از دو گزینه ییست که در بالا یاد آور شدم. گزینش هریک از آنها به قدر کافی توجیه دارد. شاید هم در پنجاه پنجاه فیصد.  حالا برخی ها بدین باور اند که نیاز به قومی شدن بیش از پنجاه فیصد است چرا که هم زبان ما و هم فرهنگ ما در خطر است. در حالی که در گذشته اگر گروهی از تاجیکان تباه می شدند، در عوض فرهنگ وزبان شان زنده میماند. اما امروز هم تباهی ما منظور دشمنان ماست و هم تباهی فرهنگ و هویت ما. از سوی دیگر در ما زمینه های ذهنی و فرهنگی لازم برای تاجکگرایی وجود ندارد. تشکلات ما به زودی روی کشش های ایدیولوژیک و فکر به هم می ریزد. پس بهتر است روی یک پروسه و تفکر سراسری یی که توان بازتاب منافع و دیدگاه های کلیه مردم کشور را داشته باشد، کار کنیم. اما بازهم چالش بزرگ درین زمینه اینست که آیا بازهم تاجیک و آنچه به زبان فارسی گفته شود، توانایی اقناع همهء اقوام را دارد؟ جایی که پترودالر سعودی، روپیهء پاکستانی، دالر امریکایی، ریال ایرانی و پول ترکی و ازبکستانی باشد.... آیا حرف مفت ما را کسی می خرد؟ آیا ما تمدنگراهایی که خواهان عدالت اجتماعی برای همگان استیم، می توانیم پشتیبانی یکی از کشور های بزرگ و کوچک را بدست آوریم تا حرف ما را در سطح کشور اهمیتی بدهند؟ این درحالیست که کشور های یاد شده همین حالا در پوست قومیت های دیگر درآمده اند و برایشان برمبنای منافع و دیدگاه های قومی مصرف می کنند. ازینروست که بنده طرفدار تشکل و جمع شدن تاجکها استم تا از منافع شان دفاع کنند و زمانی که به یک نیروی مطرح تبدیل شدند، به یقین که در معادلات سیاسی کشور و منطقه می توانند در نظرگرفته شده و نقش و اثر داشته باشند.
6-    ساختن یک نهاد سیاسی مدرن که از تسلط یافتن افراد بر اراده و سرنوشت ملت جلوگیری کند، نخستین و اساسی ترین کار است. ما افرادی که سنگ تاجک به سینه می زنند و ازین نام به نام و نان رسیده اند زیاد داریم. اما می بینیم که کار شان فروش ما و منافع ماست و ما هیچگونه اداره یی برآنها نداریم. همین ها اند که از تشکل هرگونه سازمان و نهادی که آنها را مسوول قرار بدهد (حزب یا شورا) جلوگیری می کنند. شما شاهد باشید که چارکلاه های تاجکنمای سیاستمدار کنونی ما ما این شورا ها مخالفت خواهند کرد. چرا که شورا آنها را مسوول قرار می دهد و از معامله گری شان جلو می گیرد... پس ساختن شورا  ویا حزب سیاسی نیاز مبرم است...
7-    دوست عزیزم، آٍقای ربانی بغلانی درست می فرمایند. من به ایشان وعدهء برون دادن فراخوان گونه یی را داده بودم. اما در پهلوی اهمیت، بزرگی و عمقی که مساله دارد، تدوین یک همچو فراخوانی را بسته به کنکاش بیشتر، مطالعهء بیشتر و تامل بیشتر می دانم. تمام آنچه من تاکنون جمع کرده بودم، با درنظر داشت و فرضیهء موجودیت اجماع برای تشکیل نهادی به نام تاجکان بوده است. اما چالش روی راه بنده نبود همچو اجماعی در عمل است. شما وقتی در فیس بوک پیام می گذارید متوجه می شوید که دیدگاه ها یکسان نیستند و شمار آنهایی که علیه تشکیل یک سازمان و نهاد تاجیکی رای می دهند کم نیست. آنها نیز تاجیک استند و دیدگاه شان باید مد نظر گرفته شود.
8-    برای جلوگیری از خام طمع شدن، فکر می کنم تمامی کسانی که خواهان تشکیل یک سازمان و حرکت تاجیکی (پارسی) استند، گردهم آیند. این حرکت نباید در ضدیت و دشمنی با آنهایی باشد که تاجیک و پارس استند اما خواهان راه اندازی یک حرکت فراقومی اند. من بدین باورم که هردو را نیاز داریم. حرکت قومی را برای دفاع از شر اقوام دیگر در صورت ناکامی حرکت های فراقومی نیاز داریم، باید باشد و همیشه باشد. و هرحرکت فراقومی نیاز نهایی ماست، که آن هم باید باشد.
واما مسالهء شورای شمالی: بنده یک بار دیگر می گویم که باید شورای شمالی در سطح بزرگتری که حوزهء مرکزی را در بربگیرد مطرح باشد. ازینرو اگر به شورای کابلزمین تغییرنام بدهد، بهتر است. حوزهء مرکزی یعنی کابلزمین. کابلزمین نه تنها پروان و کاپیسا و پنجشیر بلکه لوگر و میدان را نیز در بر میگیرد. باید شورای شمالی درین سطح مطرح باشد.
به آقای ربانی بغلانی عرض احترام دارم و امید است عذر مرا به خاطر تاخیر در ارائهء طرح هایی خودم در مورد یاد شده موجه بدانند.
اگر گردانندهء محترم تاجیک میدیا لازم ببینند، می توانند این پیام را نیز در صفحهء اصلی  سایت بگذارند.
با حرمت فراوان.

                                           تاجیک میدیا

محمد عالم عبدالله سروری   

توزیع شناسنامه برای شهروندان یک کشور همانقدر با اهمیت و دارای ارزش است که برای یک مسافر، گذرنامه و روادید مهم پنداشته میشود. اما در افغانستان برعلاوه‏ی این موضوع، توزیع شناسنامه بخاطر مشخص نمودن آمار نفوس کشور از یکشور و تعیین شمار گویشگران زبان های رسمی در افغانستان (فارسی و پشتو) از سوی دیگر، مهم و لازمی پنداشته میشود.

شاید به همین منظور دولت افغانستان مصمم است تا توزیع شناسنامه‏ی معیاری (برقی) را برای اتباع کشور آغاز نماید که این موضوع در جای خود کاریست در خور ستایش، آنهم به شرطیکه از توزیع (عمدی) این شناسنامه ها برای چرکستانی ها (پاکستانی ها) جداً جلوگیری بعمل آید.

اما در کاپی یکی از این شناسنامه ها که در تارنماها ردوبدل میشود، دیده میشود که این شناسنامه ها به زبان های پشتو و انگلیسی نوشته شده است و ملیت اقوام مختلف افغانستانی درآن "افغان" (پشتون) تذکر داده شده است.

حال، نمیدانم اشخاص مغرض و متعصب ایکه در این پروژه دست اندرکان بوده اند برمبنای کدام منطق شناسنامه های مردم افغانستان را که به یقین اکثریت مطلق آنان زبان پشتو را نه میفهمند و نه میشناسند، به پشتو و انگلیسی چاپ و توزیع می نمایند در حالیکه بند اول ماده‏ی شانزدهم قانون اساسی افغانستان دوزبان (فارسی و پشتو) را به حیث زبان های رسمی کشور میشناسد. " از جمله زبانهای پشتو، دری، ازبکی، ترکمنی، بلوچی، پشه یی، نورستانی، پامیری و سایر زبــانهای رایج در کشور، پشتو و دری زبانهای رسمی دولت می باشند".

از سویی هم بند سوم ماده‏ی چهارم قانون اساسی کشور مردم افغانستان را به حیث اقوام مختلف به رسمیت شناخته است. " ملت افغانستان متشکل از اقوام پشتون، تاجک،‌ هزاره، ازبک، ترکمن،‌ بلوچ،‌ پــــشه یی، نـورستانی، ایماق، عرب، قرغیز، قزلباش، گوجر، بـراهـــوی وسایـر اقـوام می باشد". و طبعیست که اکثریت مطلق این اقوام زبان مادریشان را به عنوان زبان نخست و زبان فارسی را به حیث زبان دوم میشناسند و در کارهای روزمرهگی خود از زبان های خودشان و سپس از زبان دری در افهام و تفهیم یکدیگر استفاده میکنند. جالب اینکه اکثریت مطلق پشتونها اعم از دهاتی و شهری، با زبان شیرین و گویای فارسی افهام و تفهیم کرده میتوانند و برعکس شمار بسیار اندک آنهم شهری های تاجیک، ازبک، هزاره و... میتوانند پشتو را بفهمند (نه اینکه پشتو را بفهمانند) بدین معنا که اینها تنها میتوانند زبان پشتو را درک کنند ولی با این زبان صحبت کرده هم نمیتوانند.

پس با توجه به آنچه در بالا تذکر داده شد، سوال اساسی اینجا مطریح میشود که آقایان فاشیست و متعصب پشتون تبار برمبنای کدام عقل، منطق و خرد – شناسنامه های مردم افغانستان را به زبان بدوی کوچی نشین ها، میخواهند چاپ و توزیع نمایند؟

و اینهم در جای خود مورد بحث است که چرا طرف دیگر این شناسنامه ها به زبان انگلیسی انتخاب شده است؟ آیا شناسنامه ها را برای افغانستان و افغانستانی ها میخواهید بسازید یا برای کشورهای بیرونی که زبان انگلیسی را در آن جا داده اید؟ اگر میخواهید شناسناه ها را برای کشورهای خارجه بسازید، پس گذرنامه و روادید برای چیست؟ اینها همه بدین معناست که در عقب ین پروژه دستهای کلان سیاست مغرضانه‏ی قوم ستیزی و زبان ستیزی نهفتهاست که به یقین آینده‏ی خطرناکی را برای افغانستان به دنبال خواهد داشت. آینده ایکه آنوقت نه کرزی، نه احدی، نه زاخیلوال و نه احمدزی؛ هیچکدام جلو بحران ایراکه توزیع این شناسنامه ها به دنبال خواهد داشت، گرفته نخواهند توانست.

مضحکتر از همه اینکه در این شناسنامه ها، ملیت مردم افغانستانبه جای (تاجیک، ازبیک، هزاره، پشتون، عرب، گوجر و...؛ "افغان" (پشتون) ذکر شده است!!!؟؟؟ چه عجب! میخواهند با این پروژه نام های شریف، نیک و مبارک اقوام تاجیک، ازبیک، هزاره، ترکمن، بلوچ، ایماق، پشه‏یی، نورستانی، گوجر و... مردم افغانستان را برای ابد مسخ و نابود سازند، بیخبر از آنکه چنین کاری اصلاً امکان پذیر نیست که نیست.

حال، با یک نظری گذرا درخواهیم یافت که پشتونها در افغانستان به ناه های مختلف رهبران سایر اقوام را یا فریفته اند ویا با تطمیع دهن آنان را بسته اند و به چشم و دهن دیگر اقوام ساکن این سرزمین خاک پاشیده، همه چیز آنها را از آن خود ساخته اند.

سرود ملی افغانستان = پشتو

نام های نهادهای اکادمیک، شهرها و جاده ها و حتی بیمارستانها و سینماها و ... = پشتو

پول افغانستان = پشتو

روادید افغانستان = پشتو

و... = همه و همه پشتو، بالآخره اینجا دیگران هم زندگی می کنند و حق دارند تا به زبان شان احترام گذاشته شود.

در اینمورد بیجا نخواهد بود که همه اقوام غیر پشتون افغانستانی، انگشت انتقاد را بجانب رهبران خود مشمول رهبران جهادی، رهبران سیاسی و حتی رهبران نظامی شان نمایند. تاجیک ها باید در اینمورد از پروفیسور برهان الدین ربانی رهبر معظم جهاد ومقاومت و رییس شورای عالی صلح، مارشال محمد قسیم فهیم معاون اول رییس جمهوری و نیز از محمد یونس قانونی و داکتر عبدالله عبدالله رهبران گروه مخالف حکومت در این مورد استجواب نمایند که چرا خاموش هستند و کاری از پیش نمیبرند و به همینگونه هزاره ها باید از کریم خلیلی معاون دوم رییس جمهوری و حاجی محمد محقق و... پرشس نمایند که آنها چرا در اینمورد مهم خاموشی اختیار کرده اند؛ و طبعاً جوابگوی ازبیک ها باید جنرال عبدالرشید دوستم باشد و به همین گونه... هر رهبر و مرشدی باید در این مورد به مردم خود پاسخگو باشد.

اما آنچه من به عنوان پیشنهاد در اینجا میتوانم مطرح کنم اینها هستند:

1= اعضای محترم مجلس نمایندگان کشور که بالاتر از 170تن آنان افغانستانی غیرپشتون هستند (افغان یا همان پشتونتبار نیستند) باید برای جلوگیری از محو شدن هویت تاریخی خود، در این مورد اقدام عاجل نمایند و دهن متعصبان سیه دل و کورخوان پشتونتبار و مجریان این برنامه‏ی زشت را به خاک ملوث بمالند.

2= مردم غیر افغان افغانستانی باید در مقابل این اقدام جاهلانه و نابخردانه‏ی متعصبان قرن با راه اندازی نافرمانی های مدنی اعتراض خود را ثبت تاریخ کشور نمایند.

3= همه غیر پشتون ها در افغانستان، باید برای حفظ هویت تاریخی و نام مقدس ملیت هایشان از قبول و گرفتن این شناسنامه های خودساخته‏ی پشتون ها به شدت ابا ورزند و هرگز حاضر به اخذ چنین شناسنامه ها نگردند و این ننګ تاریخ را قبولدار نشوند زیرا تا جهان است این لکه از دامن شان پاک نخواهد شد. یک جواب دندان شکن باید به این فاشیست ها داده شود که تا قرن ها برایشان درسی باشد فراموش ناشدنی.

4= غیر پشتونهای افغانستان باید بجای کاربرد واژه های پشتو در مکالمات روزمره‏ی خود از واژه های ناب و سچه‏ی فارسی استفاده نمایند، مثلاً: به عوض ملالی زیژنتون باید زایشگاه ملالی را بکار برند. پوهنتون / دانشگاه. وات/ جاده و به همینگونه... .

                                                            جاودان

مقـــــــالات - تاریخــــــی

  پروفیسور لعل زاد   

دراین روزها که قراراست بار دیگر دکانهای جرگه بازی و جرگه سازی درلندن (جرگۀ دیورند) و کابل (جرگۀ پایگاه ستراتژیک امریکا) باز گردد، خواستم سری بزنم به چگونگی باز گشائی یا برگزاری اولین جرگۀ بزرگی که به قول غبار در "افغانستان درمسیرتاریخ" در آن احمدخان ابدالی بحیث پادشاه انتخاب میشود:

خشت اول گر نهد معمار کج
تــا ثـــریا میـــرود دیــــوار کج

غبار آنچه در بارۀ این جرگه در حدود دو قرن پیش از خود گفته (مانند انتخابات، اشتراک سران اقوام مختلف، تعین حکم بیطرف و...)، نهایت دلچسب است، اگر واقعیت میداشت (دراین بحث، ازماهیت آنچه اززمان امان الله تاکنون بنام"جرگه" ها و "لویه جرگه"ها صورت گرفته، صرفنظرمیکنیم){1}:

ص 354 – 355: "همینکه نادرشاه خراسانی کشته شد و اختلال دراردوی بزرگ او پدید آمد، قشون افغانی که مرکب از چهارهزار غلجائی و دوازده هزار ابدالی و ازبک بود، بصوابدید قوماندان عمومی نورمحمد غلجائی و احمد خان ابدالی بطرف قندهار حرکت کردند. در قندهار که مرکز بین الاقوامی افغانستان بود، نورمحمد خان به خان های غلجائی و ازبک و ابدالی و بلوچ و تاجیک پیشنهاد کرد که جرگه ئی تشکیل و پادشاهی انتخاب شود.

این جرگه دراکتوبر سال 1747 در عمارت "مزار شیرسرخ" در داخل قلعه نظامی نادرآباد منعقد گردید و نه روز دوام نمود. در طی این جلسات اتفاق آرا ممکن نشد، زیرا موضوع مهم و هرخان مقتدر طالب سلطنت بود، درحالیکه خانهای رقیب(ازقبیل نورمحمد خان غلجائی، محبت خان پوپلزائی، موسی خان اسحق زائی، نصرالله خان نورزائی وغیره) همدیگر را رد میکردند. تنها کسیکه دراین جرگه راجع بخود حرف نمیزد احمد خان ابدالی بود، زیرا عشیرۀ او سدوزائی، ازحیث کمیت خورد تر از سایر عشایر بود، گرچه جد او دولت خان وقتی رئیس ابدالی هان ارغسان و پدرش زمان خان رئیس حکومت ابدالی هرات بودند، ولی اختلاف خانهای غلجائی و ابدالی که همدیگر را نفی میکردند، خلائی تولید کرد که بایستی حتما پر میشد.

پس درروز نهم جرگه، طرفین یکنفرعضو جرگه را حکم تعین کردند که هرکه را او به سلطنت انتخاب کند، همه بوی بیعت نمایند. شخص حکم یکمرد روحانی بود که به هیچ قبیله، حتی قندهار، تعلق نداشت و او همان صابرشاه نام کابلی پسر متصوف استاد "لایخوار" از اهل کابل بود که طبقات مختلف قندهار به او ارادت و اعتماد داشتند. این صوفی سیاستمدار برخاست و احمد ابدالی را به حیث پادشاه معرفی کرد و هم خوشه گندمی را درعوض تاج به کلاه او نصب نمود. فیودالهای بزرگ اگر خواستند یا نخواستند، مجبوربه بیعت و تصدیق سلطنت این مرد جوان گردیدند. این است که احمدخان ابدالی به عنوان "احمدشاه" به پادشاهی کشوراعلام شد".

+ + +

اما در یکتعداد آثار معتبر داخلی که از زمان خود احمدشاه (تاریخ احمد شاهی) و نزدیک بآن (تاریخ احمد و تاریخ سلطانی) بجا مانده واین واقعه در آنها بصورت مفصل گزارش شده؛ از تفصیلات جناب غبار خبری نیست:

تاریخ احمد شاهی {2} – 1186 ق / 1773 م

ص 68 – 70: "ازآنجا که اساس کارعالم را کارکنان قضا و قدر بروجود سلطان عادل و نصب پادشاه نصفت دستگاه دریادل گذاشته اند، غازیان نصرت نشین درانی که فی الحقیقت دولت نادرشاهی به ضرب شمشیر مجاهدت و معاضدت ایشان رونق و انتظام یافته بود، کجا سر به خدمت دیگری فرود می آوردند و با وجود ذیجود آن حضرت که از قدیم الایام بزرگی و اختیار ایل جلیل درانی از آبا و اجداد بزرگوار به میراث یادگار داشتند، کی اطاعت غیری را برخود گوارا می کردند. تمامی خوانین عظام و روسا و سرکردگان والامقام، بعد از مصلحت و کنکاش از خواص و عام به جمعیت و ازدحام تمام وارد درگاه سپهر احتشام گردیده، متفق اللفظ و الکلمه، استدعای جلوس میمنت مانوس اقدس بر اورنگ سلطنت موروثی نمودند. هرچند طبع بلند وهمت آسمان پیوند آن حضرت که همای همایون بال سعادت درجهانی را در شکارگاه فقر و درویشی، صید دام گوشه نشینی و عزلت اندیشی خود ساخته بود، از قبول مستدعیات ایشان ابا و استنکاف فرموده، فایده برآن مترتب نگردید و ایستادگی و اصرارآن جماعت از حد گذشت؛ مع هذا درویش عاقبت اندیش تجرد کیشی، موسوم به درویش صابر{که} از بدو خانی، نظر به ملاحظه انوار عظمت و دولت و کامرانی و اقبال از ناصیۀ احوال فرخنده مآل آن خدیو بی همال، همیشه مانند نصرت و اقبال ملازم رکاب هلال مثال و پیش از وقوع قضیۀ قتل نادرشاه به الهام ملهمان غیبی، عرض کرده بود که شادروان قصر دولت خدیو سکندر منزلت، وقتی بر سر پا خواهد شد که سراپردۀ دولت نادری سرنگون شود و درآن روز آن حضرت را به این نوید سراسر امید بشارت داده، همه جا در موکب همایون حاضر و ناظر می بود، درآن روز از میان فرق سرکردگان ظاهر گردیده، در اثنای استدعا و التماس مردم و استنکاف خدیو جهان ستان، گیاه سبزی بدست گرفته، نزدیک آمده به جای جیقه بر گوشۀ کلاه آن حضرت استوار ساخته، این خطاب مستطاب را تکرار نمود...

درهمان ساعت فرصت نداده، فاتحۀ فتح و فیروزی و دوام سلطنت و بهروزی به اسم سامی والقاب نامی آن حضرت درمجمع عام به گوش هوش کافۀ انام رسانیده، چون به مقتضای صفای باطن دست رد برمسئول فدویان جان نثاران قدیمی گذاشتن و گفتگوی درویشان و اهل الله را بیهوده انگاشتن، از شیوۀ مروت و انصاف و حقیقت شناسی و آگاهی بعید بود ... مجلس پادشاهانه ترتیب داده مسند سلطنت و پادشاهی آراستند و درآن ساعت سعد که به قواعد نجومی دلالت بر ثبات دولت و امتداد زمان می نمود، آن شاهنشه کشور اقبال، اریکه فرمانروائی را به یمن قدوم سعادت لزوم زینت طرازی و افسر جلادت و تاج داری از فرق فرقدان سای اقدس سر فراز و انواع شیرینی آلات و نقلات و حلویات و لوزیات به مجلس بهشت آئین کشیده، کام امید خوانین و فدویان از شهد روح افزای حصول مامولی و مراد شیرین و لذت یاب گردید...".

تاریخ احمد {3} – 1266 ق / 1850 م

ص 5 – 6: "سابق ازین بسه سال صابرشاه نام درویشی از سکنای لاهور وارد اردوی نادرشاه شد اکثر...استاده کرده و بسیار اسپان گلی پیش آن ... مثل طفلان دربازی مشغول میماند هرگاه احمدشاه برای سلام نادرشاه ازان راه میگذشت بر درویش مذکور هم سلام میگزارد او میفرمود ای احمد خان ... بتیاری سلطنت توام احمدشاه ازین سخنها اعتقاد تمام بخدمت آن درویش داشت چنانچه درروز مقتول شدن نادرشاه آن درویش را همراه گرفته بقندهار روانه شد و بجلادت و تهوری تمام ازان مکان پر شوروفغان خود را بکنارکشید چون یکدو منزل از اردوی نادری بدر رفت آن درویش احمدشاه را گفت که اکنون تو پادشاه شو احمدشاه گفت حضرت من لیاقت سلطنت و اسباب حشمت آن ندارم درویش مذکورحلقۀ ازگل ساخته و دست احمدشاه را گرفته بران نشانید و گفت این تخت سلطنت تست و کاه سبز برسرش گذاشته فرمود این جیغه خلافت تو و تو پادشاه درانی از آنروز احمد شاه قوم خود را بدرانی که بابدالی شهرت داشت ملقب ساخت و خود را باحمدشاه درانی موسوم فرمود وازهمان میان سه چهارکس همراهی خود شاه ولیخان بامی زئی را بخطاب اشرف الوزرا و رتبه بلند وزارت سرفراز نمود و سردارجهانخان ومیربزن و سپهسالارو شاه پسندخان را امیرلشکروهمچنین هرکس را فراخور حوصله بخدمات ومراتب سربلند ساخت وازانجا کوچ بکوچ بنواحی هرات رسید و ازانجا بی آنکه تسخیرآنشهروقلعه نماید راه هرات را گذاشته بدارالقرار نادراباد قندهار آمد وسبب عدم تعرض بهرات آن بود که اعتماد برمردم همراهی خود نداشت و نمیدانست که موافق اند ویا منافق ... احمدشاه درقندهار بمراسم جلوس پرداخته هریک از امرا و رفقای خود را بمراتب بلند و مناصب ارجمند و بعنایات خلاع فاخره و جیغۀ مرصع سرفراز فرمودند ... شخصی از رفقای ناصرخان نقل کرده که روزی من همراه آقای خود بدربار احمدشاه درانی درقندهار رفتم دیدم که احمدشاه برتخت نشسته و درویشی سروپا برهنه با تن عریان و جسم خاک آلوده وکنارش خوابیده هردم دست بگوش و بینی احمدشاه رسانیده بسمت خود میکشد و میگوید ای افغان دیدی که ترا پادشاه کردم و احمدشاه با نیاز تمام سرنگون با او کلام میکند چون ازمردم دری خانه حال و نام درویش استفسارکردم گفتند که صابرشاه نام دارد و همین درویش بود که بعد چندی در لاهور درمیان خویش و اقربای خود آمده بطور مجاذیب درکوچه وبازار بآواز بلند میگفت که من نشان و علمهای احمدشاه درانی را درینجا استاده خواهم کرد دران زمان شهنوازخان ابن خان بهادر زکریا خان که صوبدار لاهور بود از روی تعصب نفسانی و جهل و نادانی آن درویش مظلوم را قتل کنانید ..."

تاریخ سلطانی {4} – 1281 ق / 1864 م

ص 122 – 124: "پس ازآنکه نادرشاه ... در سنه هزاروصد و شصت هجری در فتح آباد خبوشان باغوای علی قلیخان برادرزاده اش کشته شد...احمدخان ونورمحمد ... دسته افغان را برداشته روانه قندهار گردیدند و اهل ابدالی بسرکردگی نورمحمد مذکور که بعد ازفوت عبدالغنی خان سرور سردارابدالی بود و احمدخان صدوزائی یساول نیزبا ایشان همعنان وتا قندهاررسیدند تابع امرو نهی نورمحمد خان علیزائی میبود چون بقندهار رسیدند اعیان افاغنه ابدالی نورمحمد خان مذکور را که مردی خشکی دماغ بود و او را شایسته مرتبه بزرگی نمیدانستند از حکومت و سرداری معزول کردند ... و روسا و سرکردگان هرگروه چون حاجی جمال خان بارکزئی و محبت خان فوفلزئی و موسی خان اسحاق زئی مشهور بدونگی و نورمحمد خان علیزائی و نصرالله خان نورزئی و غیره در مزار فیض اثار شیرسرخ بابا که در وسط نادرآباد واقع است جمع گشته و بمجلس مشاورت نشسته گفتند که چون پس ازین ما طایفه را در دولت ایران وجه معاش نماند پس بهترآنست که یکنفررا از میانه خود که شایسته سروری و لایق رتبه بزرگی و برتری داشته باشد گزینیم و بمتابعتش یکدل و یک جهت بوده باتفاق او از صدمه دولت بیگانه ایمن نشینیم ...

چون هیچ یکی از ایشان سر بسروری دیگری فرود نمی آوردند چند روز درمیان ایشان هنگامه قیل و قال و معرکه اغماض و بیان گرم بود احمد خان صدوزائی در آن میانه گوش بمحاورات ایشان داده از غایت همت اظهاری از خود نمیکرد تا اینکه درویشی مسمی بصابرشاه که دراصل ازلاهوربود چون ازمحاوره سرداران ستوهید گفت که گفتگوی عبث مکنید که شایسته شاهی و بایسته شهنشاهی احمدخان صدوزائی بوده است بعد خوشه گندمی برآورده بر سر احمدخان بجای افسر زد و هم از انروز احمدشاه پادشاه درانی شد و صورت حال صابرشاه بنوعی است که مذکور از باشندگان لاهور بود و همواره بهیئت مجذوبی گردش میکرد در حینی که احمدشاه از اردوی نادری جدا شد مذکور نیز بمرافقت ایشان بقندهار آمد بعد از سلطنت احمدشاه او را بسی احترام کردی چنانچه گویند درحین بارعام اکثرا ایام بحضور تخت نشسته دست بگوش و بینی شاه زده گفتی ای احمد ببین که چه سان بسلطنت{رسیدی}احمدشاه. و بعد از چندی درویش مذکور بلاهور رفت و در انجا نیز اکثر روزها تکه های کرباس را بشکل خیمه برپا کرده اسبهای از گل ساخته را در پیش خیمه قطار میکرد و میگفت سلطنت احمدشاه ابدالی را در لاهور مهیا میکنم و شهنوازخان ابن ذکریا خان حاکم انجا این سخنان را حوصله اش بر نتافته او را شهید کرد فقط درحین گفتن صابرشاه درویش اکثر خوانین درانی چون حاجی جمال خان بارکزئی و سردارجهان خان فوفلزئی و غیره نیز بسلطنت احمد خان رضا دادند بجهت اینکه قوم صدوزئی در طوایف درانی شرذمه قلیلی بود و ایشان میدانستند که او درسلطنت ملاحظه خواطر امرا درانی را خواهد کرد و الا اگر بملاحظه نفس سرکش تسلط و تغلب نمود هراینه خرابی دولتش برطوایف درانی سهل و آسانست او را از پا در اندازیم.

چون ... احمدخان جالس سریرریاست شد دراستمالت قلوب اعیان درانی و روسا ابدالی کوشیده هریکی را بقرار نادرشاه خطابها ارزانی داشته چنانچه شهنوازخان بامیزئی را که در اصل بکی خان نام داشت بمنصب وزارت و لقب شاه ولیخانی سرفراز و سردار جهانخان فوفلزئی را سپهسالار کرده بلقب میربُزن خان و خان خانان و شاه پسند خان اسحق زئیرا بلقب امیر لشکری ممتاز فرمود".

سراج التواریخ {5}- 1916 م

ص 10: "و احمدخان با سوارۀ افاغنۀ ابدالی راه قندهار برگرفته و متعرض حاکم و شهر هرات نشده وارد نادرآباد قندهار گشت و باستصواب آرای بزرگان طوایف ابدالی خصوصا حاجی جمال خان بارک زائی که بقوت و مکنت از همه برتری داشت کلاه سروری برسرنهاد و درینحال صابرشاه نام فقیری گیاه سبزی را بعمامه اش نصب کرده گفت این جیغه تست و تو پادشاه دورانی و ازاینجا اعلیحضرت احمد شاه اقوامش را که معروف بابدالی بودند بدرانی موسوم ساخت و برتخت سلطنت نشسته بامور جهانبانی پرداخته بگی خان بامیزائی را بلقب شاه ولیخان اشرف الوزرا و منصب وزارت سرافراز نموده سردار جهان خان فوفل زائی را بخطاب خان خانان و میربزن و منصب سپهسالاری و شاه پسند خان را با میر لشکر نامور فرمود وهمچنین هر یک از اعیان طوایف درانی را فراخور حال بمنصب و خدمتی سربلند گردانید ..."

افغانستان در پنج قرن اخیر {6} – 1988 م

میرمحمد صدیق فرهنگ در اثر گرانسنگ "افغانستان درپنج قرن اخیر"(صفحات 138 – 141)، با دسترسی به منابع گونان، اصلا موجودیت چنین "جرگۀ" را زیر سوال برده است، ولی متاسفانه در مورد اصلیت صابرشاه کابلی یا لاهوری چیزی نگفته است!

نتیجه گیری

با مقایسه جزئیات آنچه غبار در تاریخ خویش نگاشته (که در مطبوعات رسمی و کتب درسی مکاتب و دانشگاههای کشور نیز نشخوار شده و به آن افتخارمیشود) و آنچه در منابع معتبر فوق الذکرآمده، تفاوت زیادی وجود دارد. ازاینکه جناب غبار از منابع معتبر دیگری استفاده کرده و یا در این مورد همکاسۀ سایر تاریخ سازان درباری و اسطوره پردازان سرکاری بوده است، قضاوت را به خوانندگان گرامی میگذاریم.

منابع

1. میرغلام محمد غبار. افغانستان درمسیر تاریخ (1967 م). چاپ هفتم. تهران. 1378.

2. محمود حسینی جامی. تاریخ احمد شاهی. تهران. 1384.

3. عبدالکریم. تاریخ احمد. چاپ 1266 ق.

4. سلطان محمد خان ابن موسی خان درانی. تاریخ سلطانی. بمبئی. 1298 ق.

5. فیض محمد کاتب. سراج التواریخ. کابل. 1331.

6. میرمحمد صدیق فرهنگ. افغانستان در پنج قرن اخیر. چاپ نزدهم. تهران. 1385.

پروفیسور لعل زاد

لندن - اپریل 2011

                                         خاوران

نوروز امسال را گلدست مهرآور خبرنگار محلی بی بی سی در میان ساکنان شغنان، یکی از ولسوالیهای بدخشان افغانستان گذراند.

مردم شغنان افغانستان نوروز را عمدتا سال نو می‌گویند و از آن با احترام خاصه استقبال می‌گیرند.

آن گونه که لیلی شاه ولد ظهورعلیشاه محقق محلی و ساکن ولسوالی شغنان می گوید نوروز را در منطقه با نام شاگون، خیدیر، ایام، جشن بزرگ و یا جشن بهار نیز یاد می‌کنند و آمادگی به استقبال آن زمان طولانی را در بر می‌گرفته است.

اما به گفته آقای ظهورعلیشاه در حال حاضر تجلیل نوروز در ولسوالی شغنان سه روز را در بر می‌گیرد.

در انتظار “ساعت سعد”

نذریشاه شاه عطا، یک محقق کهنسال محلی می‌گوید، نوروز زمانی جشن گرفته می‌شود که شب و روز برابر می‌شوند. در تقویم محلی که “آفتاب در مرد” نام دارد، آفتاب از دیگر عضوهای بدن حرکت کرده به مقام دل می‌رسد که از همه گرمتر و محض در همین دوره دانه در زمین ریخته می‌تواند، سبزش پیدا کند.

آقای شاه عطا می گوید هرچند مردم فرا رسیدن نوروز را می‌دانند، ولی برای مشخص ساختن زمان تحویل سال به خلیفه یا ملای قریه مراجعت می‌کنند.

خلیفه بر اساس کتب نجوم ساعت و لحظه فرارسی نوروز را به اهل ده اعلان می‌کند. هدف اصلی ساعت پرسی از جانب ساکنان ده “جلوگیری از ساعت یا روز نحس و استقبال نوروز در روز یا ساعت سعد” بوده است. آقای شاه عطا گفت، خلیفه با اعلام “ساعت سعد” به مردم، بستن و آماده کردن “ویدیرم” (جارو) و خانه پاکی را نیز اعلام می‌دارد.
روز اول نوروز

غذای نوروزی

شاید مهمترین چیز باشد. صاحب خانه صبح بروقت از خواب برخاسته، همه را بیدار می‌کند. خرد و کلان تا برآمدن اولین نورهای آفتاب از خواب می‌خیزند.

پس از "شاگون بهار مبارک" کدبانو، سنت خانه تکانی آغاز می‌شود

معمولاً صاحبخانه‌و کدبانوی خانه، (آرد) خمیر کرده به آماده کردن نانهای مخصوص نوروزی که قماچ (qamaach) نام دارند. برای این نانها از قبل در بالای سنگ بلبلاک (سنگ کلان سفته کلوله) حیاط، گردو و توت را نرم و آرد می‌کند.

سپس این دو را آمیخته درون خمیر نان انداخته آنها را در آتشدان با خاکستر گرم می‌پوشانند. آتشدان را برای این کار معمولاً مردها روشن می‌کند.

در دیگ آتشدان در این روز همه معمولاً “کاچی-شیراتاله” می‌پزند. وقتی کاچی می‌پزد، به آن روغن زغیر و روغن زرد انداخته تمام خانواده از آن تناول می‌کنند.

سنت است که صاحبخانه از این کاچی به همسایه‌‌ها، پیران و برجاماندگان و همسایه‌‌های مسکین و فقیر نیز بفرستد.

جاروبندی

وقتی کاچی خورده شد، مرد خانه رستنی مخصوص جارو را که در پاییز از کوهها چیده است، گرفته و بیرون می‌رود. در بیرون او دو نمود (نوع) جارو را می‌بندد. یکی را که چوبدسته دراز دارد “سوار جارو” می‌نامند و دیگری بی دسته “پیاده جارو” نام دارد.

وقتی جاروها در بیرون آماده می‌شوند، صاحبخانه از بیدی دو شاخه (حتماً جفت باشد) گرفته جاروها در دست به خانه می‌درآید و می‌گوید:

- شاگون بهار مبارک!

صاحبخانه‌زن در آستانه در خانه ایستاده به کتف او گرد آرد می‌پاشد و می‌گوید:

- بر روی شما مبارک!

از اینجا سنت نوروزی خانه تکانی آغاز می‌شود. در این لحظه‌ها به خانه درآمدن کسی ممکن نیست و این را پیچیرامچ (pichiraamch) گویند. صاحبخانه‌زن با "سوار جارو" شفت (دیئارهای) خانه و با پیاده جارو فرش خانه را تازه و پاکسازی می‌کند.

گُلکاری خانه

وقتی خانه کاملاً پاک شد صاحبخانه به گُلکاری خانه مشغول می‌شود. او در دیوارها و ستونهای خانه با دستش و در چارخانه اتاق که بلند است، با شکلی که در چوب دسته بسته شده است، گل می‌پرتابد (پرت می کند) و گلهای دیوارها و شفت خانه از آرد سفید پرتافته می‌شوند.

اجازت شاه ولد سعیدسرور، استاد لیسه محلی می‌گوید که در شغنان افغانستان سه نمود گلهای آردی نوروزی معمولند.

صاحبخانه‌زن پنجه دستش را گشاده در آرد انداخته سپس در دیوار یا ستون خانه می‌زند. بعد این عمل پی دستش می‌ماند. این گل پنجه‌ای نام دارد. گل دوم را توسط طاقی در دیوارها می‌کشند. طاقی را سه قت کرده پره‌های دایره آن را درون آرد می‌زنند و سپس در دیوار پخش می‌کنند.

در روی دیوار نقشهایی پیدا می‌شوند که شکل دل یا نعل اسپ را می‌مانند. گل دیگر از چوب دایره‌شکلی که با متاع تازه پیچانده شده است و از بینش دو چوب دیگر چلیپا گذرانده شده‌اند، عبارت است.

در مراسم "خانه تکانی" خرد و کلان شرکت می‌کنند

این دایره به چوبدست دراز بسته شده است و با آن عمدتا چارخانه خانه را که بلند است، گُلکاری می‌کنند. گل آن بیشتر به آفتاب شباهت دارد.

آقای اجازتشاه می‌گوید، همه این نقشها فقط از آرد درست می‌شوند و معنی اصلی‌اش سفیدی، آرامی، آسایشتگی، سفیدی علیه سیاهی است.

رفع کدورت

وقتی پاک‌کاری انجام می‌یابد، صاحبخانه‌زن چنگ و غبار پارساله را در تشتی جمع آورده از درون صدا می‌کند که همه از پیش راهش دور شوند. وقتی از خانه بیرون آمدن او باید کسی از پیش رویش نبراید، زیرا امکان دارد از این کدورت به آن آدم آفت رسد.

زن کدورت پارساله را در جای پناهی پرت کرده سپس آب‌بازی می‌کند و تن و جانش را کاملا پاک می‌سازد. بعد لباسهای تازه و عیدانه در بر کرده به خانه می‌درآید و در لعلی آرد گرفته منتظر اهل خانواده می‌شود. تا این زمان اعضای دیگر خانواده در بیرون پلاس و نمد را خوب می‌تکانند و خوب پاکشان می‌سازند.

تبریکات نوروزی

زمانی که پاک‌کاری خانه انجام می‌شود، اهل خانواده یکتایی فرش، ظرف یا چیزی دیگر در دست به خانه می‌درآیند. در دست هر یکی از آنها شاخه بریده است. پوست آن از هر سو کارد زده شده به بالا خمیده شده است و آن باقلای پرگل را به خاطر می‌آرد. هر یکی از آنها وارد خانه شده، صاحبخانه‌زن را با آمدن بهار نازنین تبریک می‌گوید:

- شاگون بهار مبارک!

صاحبخانه‌زن سر کتف آنها گل آرد پاشبده نیز تبریکشان می‌گوید:

- بر روی شما مبارک!

صورت کشی

کودکان به صحن حیاط برآمده در روی دیوارها با خاکه زرد یا سفید رسمهای گوناگون می‌کشند.در این تصویرها عمدتا رمه حیوانات اهلی، چوپان، سگ چوپان، نخچیر کشیده می‌شوند.

آقای جمعه یک نفر از ساکنان این منطقه می‌گوید که سگ نشان آرامی و آسودگی است.

نخچیر در تصور شغنیان افغانستان حیوان مقدسیست که رسم آن به خانه برکت وارد می‌کند. به عقیده آقای جمعه رسم کشی در روی دیوارها نیت مردم و طلب آنها از سال نو سیری و پری است. او گفت به باور ساکنان، هر کسی که رسم هر چیزی را در دیوار زیادتر کشد در همان سال همان قدر بیشتر این چیز نصیب او می‌شود.

عیدی‌طلبان

شب نوروز رسم کیلو غوزغوز (kiloghuzghuz) صورت می‌گیرد.

نذریشاه شاه عطا، ساکن ده سرچشمه می‌گوید، این رسم رسم عیدی‌طلبان است. به گفته او در این روز حتی کسی از کس دیگری دخترش را به خواستگاری طلب کند و یا اسب و برزه‌گاوش را بخواهد آن نفر حق ندارد که رد کند.

به گفته آقای نذریشاه بسیاری از جوانان که به دختری عاشق شده‌اند و به پیروز‌ی خود باوری کمتر دارند، محض امیدشان را به همین روز فیروز می‌بندند.

"عیدی‌طلبان" فرصتی برای جوانان عاشق است، زیرا والدین دختر به خواستگاران در این زمان رد نمی‌کنند

به گفته آقای نذریشاه رسم این طور است. طلبنده وقت شام به بالای خانه کسی که می‌خواهد از او چیزی را طلب کند، می‌برآید و رویمالی را از روزن خانه بلندش به خانه و پرتاب کرده این ابیات را می‌خواند:

نوروز شد و لاله خوش‌رنگ برآمد،

بلبل به تماشای دف و چنگ برآمد،

مرغان هوا جمله بکردند پرواز،

مرغ دل من از قفس تنگ برآمد،

روز نوروز است و عالم سبزه‌زار،

زنگ دل را می‌برد بوی بهار،

ای پدر برخیز و نوروزی بده،

تا ترا رحمت کند پروردیگار.

باجک بیار، کر-کر بکن،

روغن بیار شر-شر بکن،

طاقین بیار بر سر بکن،

شاگون بهار مبارک!

از پایان صاحب خانه مطلبش را می‌پرسد. اگر شخص طلبنده حتی دختر آن کس را هم به ازدواجش بپرسد، او ناچار است رضائیتش را دهد.
روز دوم نوروز

بام برایان

این روز دیشید نخعتید (disheednakhteed) یا بام برایان نام دارد.

آقای لیلیشاه مرد مسن از دهه سرچشمه می گوید در گذشته یکچند خانواده با برآمدن آفتاب در بالای بامی جمع می‌شدند.

هر کس از خانه‌اش موافق توانش به بالای بام غذایی می‌برارد. هر کسی هر چیزی و در کدام اندازه‌ای که آورد، قبول می‌شود و کسی زیر طعنه و ملامت قرار نمی‌گیرد. رسم این طور است که تمام غذا که به روی بام برآورده می‌شود باید غذای دهقانی یا خود زراعتی باشد.

ولی به گفته آغای لیلیشاه حالا رسم بامبرایان معمولاً در بالای زمین تجلیل می‌شود. او گفت، در رسم بام برایان آنها 63 خانواده روستا شرکت خواهند کرد و بزم در صحن میدانی خواهد گذشت.

تمام این روز به خوشحالی و شادمانی می‌گذرد. بعد صرف طعام سرودخوانی و رقص انجام می‌شود که در آن تمام اهل ده شرکت می‌کنند. کودکان مشغول بازیهای معمولی ارغُنچک‌بازی، سقابازی، چشمبندک، بوبوگولک، نخچیر بوقبوق، ورجت مغع و غیره می‌شوند.

باج

در شب روز دوم تمام خانواده‌ها غذای باج را آماده می‌کنند.

به گفته جمعه، استاد مکتب محلی ده سرچشمه برای جشن نوروز خانواده‌های دولتمند عمدتا گوسفندی را قبلاً در پروای ویژه قرار می‌دهند و این گوسفند را ایامیج یا عیدانه می‌نامند. آن را روز جشن سر می‌زنند و یک قسمت گوشت را با کله و پاچه برای تهیه باج، مهمترین غذای نوروزی در شغنان کنار می‌گذارند.

برای پختن باج گندم نوع بهترین جدا می‌کنند. گندم در بلبلاکسنگ کوفته شده، کوفته‌های درشت از نرم جدا می‌شوند. وقتی شب فرا می‌رسد، برای پختن باج مرد خانه با سطیل برای آب می‌رود. از روی تصورات مردم شغنان این مرد باید طوری آب را آورد که کسی از همسایه‌‌ها و رهگذران او را نبیند.

شرط این است که او آب را از رود باید با یک کشیدن بگیرد. صاحبخانه‌زن دیگ را روی آتش می‌ماند. بزرگتر خانه گوشت و اوول گندم کوفته درشت را به دیگ می‌‌اندازد. تا به جوش آمدن باج برآمدن کسی از خانه ممکن نیست. وقتی دیگ باج به جوش می‌آید، مرد خانه بیرون می‌آید و با همین پیچیرامچ دوم را می‌شکند.

او در بیرون از درخت میوه‌دار (این شرط حتمیست) شاخه ای را گرفته به خانه می‌آید و با آن همه را «شاگون بهار مبارک» می‌گوید و شاخه را به آتشدان می‌پرتاید.

باج را تا دیر جوشانده، سپس در کوزه کلان گلی می‌ریزند و کوزه را درون آتشدان بالای لخچه‌ها می‌مانند. باج نرم-نرم تا صبح می‌جوشد. صبح قبل از به ظرفها کشیدن باج مرد از خانه بیرون می‌آید و وقت بازگشت، زمانی شرفه پای او از پشت در شنیده می‌شود، صاحبخانه‌زن می‌پرسد. (گفتگو به زبان فارسی انجام می‌شود):

-کیستی؟

-منم عطار.

-چه بار کردی؟

-اشتر به قطار.

-چه آوردی؟

-غله بسیار.

-از کجا آوردی؟

-برکتی زیباک و شیکاشم.

-باز چه آوردی؟

-نمک کلوگان.

بعد این اعضای خانواده‌ها باز همدیگر را تبریک و شاگون بهار مبارک می‌گویند و به سر خان می‌شینند.
روز سوم

اگر سال کم برف باشد، در روز سوم نوروز کوهستانیان شغنان افغانستان معمولاً جشن دهقان را استقبال می‌گیرند. این جشن ادامه ‌نوروز بوده، ویژگیهای خودش را دارد. این جشن را برزه‌گاوبراران (kheejziwest) می‌نامند.

اکثر ساکنان ولوسوالی شغنان نوروز را از دوستداشتنی ترین و محبوب ترین جشنهای مردمی این منطقه ارزیابی می‌کنند.

اما طوری عسکرعلی، یکی از ساکنان این منطقه گفت، طول بیش از سی سال که حکومت منطقه شغنان را گروههای مختلف سلاح‌بدست در دست داشتند و نظام و امنیت خوبی در منطقه وجود نداشت، بسیاری از رسمهای کهن نوروزی از بین رفته‌اند. او گفت، بعد پایدار شدن حکومت واحد در کشور افغانستان، مردم نواحی دورافتاده امکان پیدا کرده‌اند، برای احیای فرهنگ ماضی خود کوشش به خرج دهند.

شغنان دورترین ولوسوالی افغانستان از مرکز در ولایت بدخشان محسوب می‌شود. آن در قسمت شمال و شرق افغانستان واقع بوده در ساحل چپ دریای پنج یا آمو واقع است.

شغنان در مرز افغانستان با تاجیکستان قرار داشته نزدیکترین همسایه شغنان، ناحیه مرزی بدخشان تاجیکستان است. اهالی شغنان مسلمانان شیعه بوده، زبان خانوادیگیشان شغنیست. طبق آمار رسمی افغانستان ولوسوالی شغنان از 25 قریه عبارت بوده که در آن جا بیش از 32 هزار جمعیت به سر می‌برد.

منبع: وبسایت بی .بی . سی