افغانستان منحیث یک نهاد آگاهی بخش و روشنگر فرهنگی وظیفۀ خود میداند که، مستمراً سهم خود را در رابطه با توضیح چگونگی حقایق گذشته وحال، وحوادث مرتبط به این حقایق و واقعیت ها در جامعۀ ما، بدرستی وصداقت ایفا نموده ومردم عذاب کشیدۀ افغانستان وخلق استبداد زدۀ تورک و دیگر خلق های محروم درین سرزمین را درجستجوی راه های برون رفت ازین باتلاق نفرت انگیز ظلم و بیعدالتی تاریخ که تمامیت خواهی وعظمت طلبی پشتوانۀ ننگین نظام های سیاسی وابسته بدان را تشکیل میدهد، و نیرنگ های تداوم آن تا همین اکنون نیز جاری وپا برجاست، مددگاری وهمگامی نموده وادای دین نماید.

تا باشد که درین سرزمین قحط مناسبات سالم انسانی، در روابط باهمی باشندگان آن که اندیشه های برتری و بد تری خون و نژاد، زبان و فرهنگ، تاریخ واصالت این به آن و آن به این، چون زهری بی پادزهر، در کلیه ابعاد سیاسی، فرهنگی، لسانی، منطقوی، مذهبی زندگی روزمرۀ ایشان حاکم گردیده، باگزینش رجوع به اصل های نجات بخش مساوات و یکسانی انسانها، درمناسبات باهمی و محو کلیه مفاهیم انحرافی وغیر انسانی برتری جویانه از ذهنیت مردم، خصوصاً آنانیکه، از مدتها بدینسو طبل اصالت ونجابت آریائی گری را به صدا در آورده واین صدای ناهنجار بمیراث رسیده از فاشیسم هتلری را به موسیقی دل انگیز رقص برتری جوئی موهوم نژادی خویش مبدل نموده اند، و یا هم مدعی و راثت دایمی به تاج وتخت قدرت درین سرزمین اند، و این مفاهیم گمراه کننده را طی دهه های اخیر تاریخ این سرزمین همواره به عنوان مادۀ خام سیاست های عظمت طلبانه خویش، مورد استفاده قرار داده، وشدیداً ذهن اقشار نا آگاه و بیگانه با دانش جامعه را با زهر هولناک خود برتر بینی مسموم ساخته اند، پاکسازی نموده و سرمایه گذاری های منفعت جویانه و حاکمیت طلبانۀ سیاستمداران فاسد و دلال را با اتحاد سرتاسری اهل بینش و دانش با ارجحیت مصالح علیای مردم و میهن ما، برای همیش خنثی سازیم.

با تمکین صادقانه و خاضعانه در قبال این تعهد و مسئولیت عظیم تاریخی، فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان ازهمان بدو مراحل شکلگیری و تأسیس خویش تا امروز، قاطعانه در تلاش است که با دوری جستن از هر نوع تمایلات منفعت جویانه فردی و گروهی و طرد قاطعانۀ روحیۀ معامله گری در میان هوا داران خویش، اندیشه های سالم و ثمربخش اجتماعی و فرهنگی را، در رابطه با حوادث و رویداد های سرنوشت سازی که دارای تأثیرات تعیین کننده برچگونگی شکل گیری روابط انسانی، باشندگان کشورما باشند تقدیم، وبا فراهم سازی زمینه های رشد آگاهی و خود آگاهی مردم در رابطه با حیات سیاسی و اجتماعی ایشان، از این طریق، مانع از تداوم رشد یابندۀ سیاست های فاسد خود برتر بینی و تفکرات فاشیستی بیشتر ازین، در جامعه شود.

انتخابات ریاست جمهوری و مسألۀ گزینش فرد شایسته بحیث رئیس جمهور کشور، با رأی و ارادۀ مردم هم یکی از آن جمله مسایل مهم وسرنوشت سازی است که مسلماً هیچ فرد و یا جمعیتی که داعیۀ نجات میهن ازین خواب سیاه و سنگین تاریخ را در دل دارد، نمیتواند برعلیه آن باشد و با آن مخالفت کند.

انتخابات حرفیست زیبا که دموکراسی و بوجود آوردن یک نظام عادلانۀ انسانی در هر کشوری، درنبود آن حرفیست بیهوده که فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان همیشه خواهان تحقق وعملی شدن واقعی وعاری از انحرافات آن در گزینش رهبران سیاسی کشور بوده و یکی از اهداف خدشه ناپذیر مبارزاتی آنرا، رسیدن به آرمان بزرگ تعیین سرنوشت مردم توسط خود مردم تشکیل میدهد.

البته انتخابات از دیدگاه ما یک عمل نمایشی و بازی با اراده و خواست مردم با تبدیل نمودن ایشان به تودۀ بی اراده نیست که فرد ویا گروهی از طریق آن به اهداف و برنامه های غیر انسانی خود مشروعیت بخشیده و کانون انتخابات را به مهد عوامفریبی و استفادۀ سوء از نام و ارادۀ مردم مبدل سازند.

طوریکه ما همه نیک میدانیم، انتخاب رئیس جمهور در کشور ما از طریق رأی گیری مستقیم و سری یک تجربۀ جوان است که صرف مدت کوتاهی ازعمر آن میگذرد که مربوط به حوادث هشت سال اخیر زندگی مردم ما میشود. ولیکن این تجربه هم درین سرزمین همانند تجارب مفاهیم سیاسی قبل چون سوسیالیسم، دموکراسی، حاکمیت خلق، اخوت و وحدت اسلامی وغیره در حالت استحاله و از مفهوم حقیقی خویش مهجور شدن است. بکار گیری سود جویانه و ریا کارانۀ عمل انتخابات، با هدف اشغال قدرت وعدم تمکین و تعهد به نیازمندی های یک انتخابات مشروع  ورهگشا، از مصایب بزرگ وخانمانسوزی است که، ماهیت این تجربۀ نوین را در ذهن و باور مردم ما از اعتبار ساقط میسازد.

کنفرانس بن و تعیین زعیم سیاسی موقت که آنهم باید شکلی از انتخابات را در برمیگرفت، اولین مرحلۀ تقلب و به بازی گرفتن ارادۀ مردم را با بی ارزش سازی رأی اکثریت در برابر رأی اقلیت مورد حمایۀ اشغالگران وعناصر وابسته به جناح های عظمت طلب و حاکمیت تک ملیتی به نمایش گذاشت. در نمایشگاه حاکمیت سازی بن، حامد کرزی با داشتن دو رأی در برابر یازده رأی عبد الستار سیرت برندۀ میدان رقابت شناخته شد، که نیابت آنرا در داخل کنفرانس زلمی خلیلزاد نمایندۀ با صلاحیت امریکا و رئیس جمهور بوش به عهده داشت، که از آن زمان تا امروز طی هشت سال متوالی تحت عناوین رئیس حکومت انتقالی، رئیس دولت مؤقت وبالآخره هم رئیس جمهور منتخب بعداز نخستین انتخابات ریاست جمهوری در کشور معرفی و بالای این مردم بدبخت حکومت مینماید.

مردم ما خوب بخاطر دارند که چگونه دراولین انتخابات ریاست جمهوری که پنج سال قبل صورت گرفت حامد کرزی با توسل به حیله و تقلب وحمایت های بی دریغ زلمی خلیلزاد، افغان ملتی ها ودیگر حلقات تمامیت خواه وتوتالیتار، از طریق معامله وسازش با امریکا و انگلیس مقام ریاست جمهوری کشور را خلاف استحقاق اشغال و رأی مردم را در رابطه با تعیین زمامدار ایشان بی ارزش ساخت.

جنایات نا مکرری که کرزی وتیم افغان ملتی او برعلیه مردم بی دفاع کشور، در مجموع، ومردم تورک وهزارۀ افغانستان بصورت خاص آن، طی این هشت سال مرتکب گردیدند همان مثل معروف مثنوی هزار من کاغذ است که اندازۀ وحشت و دهشت آنرا فقط مردم افغانستان و ملیت های محکوم کشور توان درک وتعریف دارند وبس.

ما درین مبحث با توضیح وتشریح جنایات صورت گرفته در جوزجان، بهسود، فاریاب، تخار، بلخ، بغلان، دایکندی، هرات، بامیان، قندوز و دیگر مناطق کشور، طی این هشت سال که، آقای محقق را وادار به اعتصاب غذائی و جناب جنرال صاحب دوستم را مجبور به ترک کشورنمود وجمعه خان همدرد را به پاداش همدردی با طالبان و القاعده و قتل عام مردم بیگناه جوزجان مستحق رتبۀ وزارت نمود و یا ترویج سیستماتیک فساد در کلیه عرصه های حیات مردم و بی کفایتی کرزی یکجا با تیم فاسد و جنایتکاراو که مجموع محافل سیاسی جهان بدان هم عقیده اند، کاری نداریم، و بحث خود را متمرکز میسازیم روی آخرین انحصارات رسوای مقام ریاست جمهوری کشور که بازهم، شاهد تکرار شدن نمایشات خیانتبار گذشته با شکل ومحتوای وقیحانه تر آن هستیم وخواهیم بود.

امروز مردم ما با نا امیدی شاهد این حقیقت عریان اند که، مافیای انتخاباتی کرزی که متشکل از وزرا، رؤسای ارگان های امنیتی ودفاعی چون وزارت داخله، دفاع، امنیت ملی، والی ها، ولسوال ها وعلاقداران  یکجا با عدۀ ازعناصر متنفذ قومی وجهادی سابق، رؤسای قبایل، قاچاقبران بزرگ مواد مخدر، شبکه های تروریستی معلوم الحال وابسته به رسول سیاف، گلب الدین حکمتیار وطالبان به اصطلاح میانه رو موجود در دولت وغیره میباشد، از مدت ها قبل، تمامی زمینه های تقلب را برای انتخاب مجدد کرزی مساعد و کلیه اهرم های قدرت از سطح علاقداریها شروع تا ولایات، وزارت خانه ها، ریاست های معارف و مدیریت های مدارس و دیگر مراجع با اهمیت و دارای صلاحیتی، چون کمیسیون نام نهاد مستقل انتخاباتی، سمع شکایات وغیره را در تصرف خود گرفته بود، که اکنون همه باهم بعداز انجام مراحل مقدماتی کار در جریان نمایش انتخابات، مصروف تدوین یک نتیجۀ مطلوب ازاین دیگ جوشان رسوائی به نفع آقای کرزی اند.

با ملاحظۀ این اوضاع واحوال هیچ شکی به برنده شدن آقای کرزی درین دوره هم وجود ندارد و این بارهم رأی مردم قربانی مشروعیت بخشیدن به حاکمیت مافیائی وفاشیستی کرزی میشود که کلیه ابعاد زندگی مردم را اعم از مادی ومعنوی آن زیر سیطرۀ خود دارند.

مگر مردم ما تداوم فاجعه را به این خلاصه نمی بینند و باور کامل دارند که در صورت عدم برخورد قاطعانه و آگاهانۀ ایشان، با این بازی ها، نمایش پرده های تکراری درامه با ماهیت های یکسان و تغیرات در فورم تا بی نهایت ادامه خواهد یافت و مردم ما همچنان اسیر پنجه های خون آلود جنایتکاران غاصب وانحصارگر باقی خواهند ماند که تبانی و سازش با اجانب و معامله با مقدرات مردم و میهن، بخش انفکاک ناپذیر روحیه واخلاق اجتماعی ایشان است.

پس چه باید کرد؟؟ تا حد اقل امید واری تغیرات آینده را در نهاد مردم بارآور ساخت ؟ مالزمه ومواد فکری این باور را چگونه میتوان در افکار مردم ما بوجود آورد، واز کدام مسیر؟ اینها همه مسایلی اند که، روشنفکران متعهد جامعۀ ما را با انصراف از مواضع عقیدتی دیروز و امروز ایشان، نه تنها در برابر مسئولیت بزرگ، فراهم سازی زمینه های رشد اندیشۀ تغیر و دگرگونی در جامعه قرار میدهد، بلکه صداقت و پایداری لازم را هم از آنها انتظار دارد.

درجامعۀ ما نهال امید مردم درین رابطه در حال جوانه زدن است و ما شاهد آن هستیم که مردم ما درین دور رأی گیری برخلاف دور قبلی آن با آگاهی و خردمندی بیشتر وارد عمل میشوند. با دوری گزیدن از احساسات، در حالیکه مشتاق رأی دادن و انتخاب زعیم کشورخویش اند و هیچگونه باکی هم از تهدیدات طالب و القاعده وامثالهم ندارند و آمادۀ خرید خطر بجان خود جهت تمثیل خواست و ارادۀ خود در بازی سرنوشت کشور خویش میباشند، با درایت درمییابند که بازهم با رأی و ارادۀ آنها برخورد سودجویانه ومعامله گرانه در پیش است که هیچگونه تغیر مثبتی را در قبال سرنوشت شوم امروزی ایشان در آینده ببار نخواهد آورد.

آنها بخوبی درک میکنند که برندۀ انتخابات در هر حالتی فقط کرزی وتیم اوست و متباقی همه درین صحنه بازنده اند وهیچکاری هم در برابر آن انجام داده نمیتوانند.

حتی نیرومند ترین رقیب انتخاباتی آقای کرزی جناب داکتر عبدالله که با ارائۀ یک برنامۀ بهتر از کرزی وارد صحنۀ انتخابات، و تغیراتی را در قانون اساسی تمامیت خواه و توتالیتارکشور در صورت برنده شدن وعده سپرده، با وجود داشتن امکانات وسیع و حامیان پرقدرت کاری را از پیش نخواهد برد و در نهایت شکست را پذیرا خواهد شد. هر چندی که جناب ایشان نیز همانند آقای کرزی متهم به تقلبات درخور توان خویش درین رابطه میباشند!!!!

مردم نیک میدانند که برنامه های جنگ افروزانه و نفاق افگنانۀ کرزی در حاکمیت کاملاً همسو با سیاست های حقیقی امریکا و انگلیس در کشور ما و منطقه است. بناءً ایشان او را با همه بی کفایتی وآلودگی های که دارد کنار نخواهند گذاشت مگر اینکه جانشینی بهتر و وفادارتر از او را دستیاب وبه این مقام برگزینند.

این حقیقتی است که ما به وضاحت شاهد آن هستیم و مردم با گوشت و پوست خود آنرا لمس میکنند. روی همین محاسبه ما میبینیم که مردم ما درین مرحله بر خلاف مراحل قبلی یعنی حکومت های انتقالی، مؤقت و دور اول ریاست جمهوری کرزی که منافع آنها پامال معامله گری های تقسیم قدرت، توسط  شخصیت های با نفوذ معینی، بخاطر دستیابی به چند کرسی وزارت و ریاست گردیده بود، این بار با نوعی پروتست تا سرحد افشاگری های مستقیم و مستند تقلبات، برعلیه عملکرد های مافیائی تیم کرزی و رقبای او قرار گرفته، یا از رأی دادن خود داری نمودند، و یا هم رأی خود را بیشتر به صندوق مخالفین کرزی، نه از روی تأیید، بلکه بخاطر تبارزعدم باور واعتماد خود به کرزی وهوادارانش سرازیر نمودند که حجم این نا رضایتی را در انتقادات وافشاگری های روز مرۀ بعد از انتخابات مردم در مجموع  میتوانیم شاهد باشیم که واقعاً مژدۀ آگاهی های نسبی مردم را نسبت به حق وحقوق خویش وماهیت زمامداران فاسد را برملا میسازد.

مردم میدانند که اصل فاجعه با رویکار آمدن دوبارۀ کرزی وتیم مافیائی اوخاتمه پذیر نیست، بلکه تداوم جنایات تحت نام قانون برعلیه مردم با اتکا بر قانون اساسی موجود در کشور است که با تمرکز قدرت در دست یک شخص کلیه زمینه های تأمین مناسبات عادلانه در کشور را بسته وعملاً نظام های خون آشام عبد الرحمان خانی ،هاشم خانی ، داود خانی  وحفیظ الله امینی را احیا، وبه تکیه گاه مطمئن منافع هواداران حاکمیت تک ملیتی وتمامیت خواه در کشور مبدل نموده است، که در تقابل بلا واسطه با هر نوع حرکت و خواست دادخواهانۀ مردم برای پنج سال و ده ها دور دیگر ادامه خواهد یافت.

اینها همه مسایلی اند که ما ناظر آنیم و مردم نیز از آن بخوبی واقف اند. اکنون ما نا گزیر از آنیم که درهمسوئی با حرکتی که در جامعه در حال تکوین است، نقطه نظرات خویشرا همانند آنکه در مراحل آغازین شکل گیری این انتخابات، ضمن نشر دیدگاه های اساسی فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان و با توضیح نیازمندی های یک انتخابات سالم و مؤثری که از طریق آن راهی به حل معضلات چندین بعدی موجود در جامعه منجمله ستمگری ها و نا برابری های ملی در روابط با همی اقوام و ملیت های ساکن کشور کشوده شود به نشرسپردیم، اکنون نیز درک و ارزیابی های خویش را از نتایج امروز و فردای این خیمه شب بازی ها، مسئولانه تقدیم حضور مردم نموده و سهم شایستۀ خویش را در بازتاب حقایق، با هدف فراهم سازی زمینۀ تحولات مثبت و سازنده در حیات امروز و فردای جامعه تا حدی که مقدور باشد ایفا می نماییم.

هرچندی که ما در آن مرحله نیز ازعدم درک و توجه بازیگران تمامیت خواه و توتالیتار صحنۀ انتخابات که سرگرم تلاش رهیابی مجدد به حفظ وانحصار قدرت، از هر طریق مشروع و نامشروع آن بودند، به این رهنمود های فکری بخوبی واقف بودیم، و نیک میدانستیم که توضیح این حقایق کوچکترین تغییری در طرز دید وعملکرد مدافعین نظام تک ملیتی در رابطه با سرنوشت مردم افغانستان ایجاد نمی نماید.  ولی مخاطب اصلی ما مردم  و نیرو های تحول پسند جامعه بود که به باور ما اتحاد وهمبستگی آگاهانه و هدفمند همگانی این نیروها، با درنظر داشت حقایق موجود در جامعه، یگانه بدیل پراگندگی فعلی در جهت پایان بخشیدن به این بلای خانمانسوز یعنی استبداد تک ملیتی، و حاکمیت انحصاری در وابستگی به اجانب در کشور است که ریشۀ اساسی کلیه پرابلم های دیگر جامعه در آن نهفته میباشد.

روی این ملحوظ  ما خود را درین مرحلۀ کار نیزمکلف بدان میدانیم که در قبال سرنوشت و مقدرات مردم خود خاموشی اختیار ننموده، و نقطه نظرات خویش را در رابطه باحقایق این مرحلۀ بازی و پیآمد های محتوم آن در آیندۀ کشور، تا آنجا که مقدوراست، تقدیم حضور مردم رنج دیدۀ افغانستان نموده و ازین طریق دین روشنگرانۀ خود را در رابطه با مسایل امروز و فردای کشور، بدرستی ادا نمائیم.

فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان با در نظر داشت حقیقت این بازی مضحک که، روی آوردن صریح و علنی به شعار های برتری جویانۀ قومی و قبیلوی و ترویج اندیشه های فاشیستی در مناطق جنوب و شرق کشور، از جانب قبیله پرستان تا سرحد تقسیم بندی به حوزه های رأیدهی سقوی و امانی پیش رفت و عدۀ از کاندیدان ریاست جمهوری هم علناً از عدم مشروعیت حکومت داری غیر پشتون ها حتی در صورت برنده شدن ایشان حرفها بمیان آورده، و مفاهیم وحدت و همبستگی ملی را صرفاً به اطاعت بی چون و چرای غیر پشتون ها از پشتون ها تعبیر و آنرا توصیه نمودند، مکلف است که، ارزیابی و نتیجه گیری های خویش را ازاین بازی محیلانه تدوین وحسب ذیل به پیشگاه مردم نجیب افغانستان تقدیم نماید:

۱- ما میبینیم که مردم آزادۀ افغانستان هیچگاهی مخالف انتخابات و اشتراک آگاهانه در پروسۀ تعیین سرنوشت خویش، با اشتراک فعال و آگاهانۀ خود آنها نبوده وهمواره خواهان بدست آوردن این حق برای خود بوده اند. روی آوری مردم به حوزه های رأی گیری و استفاده از این حق در جهت ابراز رأی در تعیین زعیم آیندۀ کشور بهترین ثبوت این مدعا است.

۲- کمبود آگاهی سیاسی مردم و موجودیت مناسبات ارباب رعیتی تحت پوشش، شعارهای گمراه کنندۀ پشتونوالی، که کاملاً القاء کنندۀ یک روحیۀ نژاد پرستانۀ قرون وسطائی، با تأثیر پذیری از نفوذ واعتبار رؤسای قبایلی درمناطق جنوب وشرق کشوراست، با تأثیراتی که خواست و ارادۀ ارباب زور و زر در دیگر مناطق کشور درین پروسه دارد، مفهوم واقعی انتخابات را تا اندازۀ زیادی زیر سوال میبرد.

۳- مردم ما با وجود آنکه پیش بین نتایج احتمالی این انتخابات میباشند و از معاملۀ که با رأی و انتخاب ایشان صورت میگیرد کاملاً واقف اند، باز هم درین انتخابات اشتراک و از آگاهی خویش به حقوق خویشتن پاسداری مینمایند، واز پروسۀ انتخابات با همه رنگ ها و نیرنگ هاییکه در متن آن نهفته است، برای فراگیری یک سلسله آگاهی ها ی لازم و ضروری، در رابطه با حق انسان در ارائۀ حق رأی خود، در جهت رسیدن بمقاصد مشروع انسانی استفاده مینمایند، که به باور ما این خود حقیقتاً تجربۀ معنی دار و آموزندۀ برای مردم ما میتواند بحساب آید.

هرچندی که تا زمان رسیدن به آرمان تعیین سرنوشت مردم از طریق رأی ایشان فاصله های زیاد و دشواری در پیشروست ولی با این همه مؤثریت این بازی ها را در خلق شعور و آگاهی برای مردم در فردا اندک نمیدانیم و اینکه مردم خود عملاً چگونگی این بازی را لمس میکنند و منحیث ممثلین این درامه در یک صحنۀ نیمه واقعی و نیمه تخیلی در برابر صندوق های نا آشنای رأی گیری قرار میگیرند، این خود کاری بس بزرگ و آموزنده است.

۴- ما صریحاً شاهد آنیم که هدف اساسی این بازی ها برای امریکائی ها و متحدین آنان یک نمایش مؤفقیت در پیاده کردن اهداف و مرام های ایشان تحت نام اعمار جامعۀ مدنی و پیاده کردن اساسات دموکراسی درین کشور، بعداز تداوم بیشتر ازهشت سال جنگ خونین و ویرانگر توسط ارتش چندین ده هزاری آنهاست. عملاً شعار های دموکراسی، حقوق بشر، اعمارجامعۀ مدنی، آزادی بیان، حقوق زن و اطفال وغیره افزاری در جهت مشروعیت بخشیدن به عملکرد های استعماری ایشان در کشور های فقیر و جنگ زدۀ چون کشورماست.  طبیعتاً که ویرانی های بجا مانده از این جنگ ها در عرصه های معنوی حیات جامعه و به فساد کشانیدن روان و شعور انسانها به مراتب وسیعتر و تباه کن تر از ویرانی های مادی درین سرزمین است که عواقب منفی این تباهی شاید برای مدت های طولانی به وسعت ده ها نسل از دامن مردم ما زدوده نگردد!!!!

۵- هدف اساسی حلقات حاکمیت طلب در این بازی ها عبارت است از نگهداری اهرم های اساسی قدرت بصورت انحصاری و در کلیه شرایط، به نفع اقوام و قبایل معین و با هر وسیلۀ ممکنه، که این خود مظهری ازتداوم تراژیدی خونین و بجامانده از گذشتۀ تاریخ این سرزمین تا امروز است.

۶- همانگونه که در صدر برنامه های کاری فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان ذکراست، شرایط امروزی زندگی که ما در آن به سر می بریم، درمقیاس سر تاسری کشور ما و جهانیکه ما در آن به سر میبریم، از ریشه و به شدت دگرگون گردیده و درین شرایط دگرگون شده، اگر کسی بازهم خواهان حفظ اهداف و مقتضیات دهه های قبل تاریخ باشد و بخواهد که مظلوم را همچنان مظلوم و ستمگران را همچنان در مسند ستمگری بر پا نگهدارد تلاشی است بیهوده که حاصل آن جز تداوم رنج و تباهی برای مردم ما ارمغان دیگری در قبال نخواهد داشت.

از عملکرد های آگاهانۀ خلق تورک و دیگر اقوام و ملیت های محکوم کشور در پروسۀ انتخابات اخیر بخوبی دریافتیم که، ایشان اکنون به یقین میدانند که سمت وزش باد در کدام جهت است و کشتی سرنوشت خود را در این شرایط طوفان و تلاطم چگونه آب اندازی کنند تا باشد که یکبار دیگر چنگال اهریمن استبداد و حاکمیت انحصاری گلوهای ایشان را بیشتر ازاین نفشرده و زمینه های تنفس را برای ایشان بکلی مسدود نسازد.

۷- روی همین محاسبه ما میبینیم که مردم کشور در مجموع و خلق های محکوم کشور بصورت خاص، حاضر به ادامۀ حیات، بگونۀ ماضی آن نبوده و قاطعانه بخاطر رویکار آوردن یک نظام سیاسی عادلانه که در آن سرنوشت هر باشندۀ کشور بدور از تبعیض و تعصب های برتری جویانۀ قومی، قبیلوی، نژادی، منطقوی، مذهبی وغیره تبلور یابد مبارزه می نمایند. دراین مسیر، دیگر ارادۀ نخبگان از بدنۀ خود ایشان تأثیرات سمت وسودهندۀ  قبلی را ندارد.

۸- مردم بخوبی درک نموده اند که  تغییر نظام سیاسی کشور از ریاستی به پارلمانی و انتخابی کردن روئسای ادارات محلی ویا نظام فدرالی پارلمانی یک ضرورت حیاتی است، تا زمانیکه نظام سیاسی کشور از شکل کنونی آن که نظام جمهوری ریاستی با تمرکز قدرت در دست یک شخص است، به یک نظام سیاسی قابل قبول به همه که در آن امکانات تعیین سرنوشت مردم توسط خود مردم عملاً میسر باشد، تغیر نکند وحقوق باشندگان کشور در مجموع، بر اساس پذیرش حضور متساوی الحقوق هریک از اقوام و ملیت های ساکن کشور در کلیه عرصه های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی کشور پذیرفته نشود، پیشنهادات اعطای امتیازات به افراد واشخاص که در نهایت جز عاملان و گماشتگان رئیس جمهور چیزی بیش نخواهند بود، وسیلۀ است برای فریب مردم و دور نگهداری آنان از عرصۀ مبارزات فعال حق طلبانه با استفاده از نفوذ و اعتبار افراد استخدام شده تحت نام وزیر، سفیر وغیره که نمونه های این بازی در گذشته وحال بسی فراوان است.

۹- مردم ما بخوبی درک نموده اند که مشکلات مزمن  و تاریخی جامعۀ ما را، به قدرت رسیدن این یا آن مدعی قدرت و زمامدار حل نمیکند. مگر اینکه شخص مورد اعتماد مردم حاوی برنامه های مشخص برای دگرگون سازی بنیادی جامعه باشد، و معیار اساسی حل این مشکلات را در رویکار آوردن یک نظام قانونی و منطبق با نیاز های اساسی جامعه جستجو کند تا ارائۀ مسکن های تسکین بخش.

۱۰- مردم ما عمیقاً درک نموده اند که مفهوم مشارکت در قدرت سیاسی برای اقوام و ملیت های محکوم کشور چه معنی و مفهومی دارد، و آن به معنی گزینش این ویا آن شخص بحیث وزیر ویا سفیر از جانب رئیس جمهور کشور نیست، بلکه تثبیت سهم هرملیت به تناسب شعاع وجودی آن در جامعه در قدرت سیاسی و قانونی کشور است. کسانی که در جستجوی دستیابی به نوعی امتیاز از طریق حمایۀ این ویا آن مدعی کرسی ریاست جمهوری وتگدی حق قانونی مردم از خان و ارباب بر سر قدرت با استفادۀ سوء از نام مردم اند، درویزه گران روز مزدی اند که همیشه در جستجوی یافتن راه خدمت بهتربه ارباب بوده ومفهوم خدمت مردم در مخیلۀ آنان جائی برای خود ندارد ونخواهد داشت.

۱۱-  شعارهای مطرح شده از جانب برخی از کاندیدان، که حاوی دگرگون سازی نظام سیاسی موجود میباشد، با وجود ناتوانیهای مشهود، جالب و درخور توجه بود که بعضاً رگه های از امید را در نهاد ارباب خرد بارآور میساخت و مژدۀ تحول و تغیررا دراندیشه ها نوید میداد.

که فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان نیز، با امید واری به فردا هر آن عمل مثبتی را که از جانب سیاستمداران در آینده کشورعملی گردد به فال نیک گرفته و آنرا بمثابۀ گشایش روزنۀ امیدی به فردا ارزیابی مینماید. ولی در رابطه با حل مشکلات کنونی جامعه و راه های برون رفت از آن معتقد به تغییر و دگرگونی های همه جانبه در نظام سیاسی کشور و سپردن اختیارات عملی مردم از طریق آرای ایشان بخود ایشان میباشد، که در نظام فعلی سیاسی کشور این امر بعید بوده و حتی فاقد جنبه های سمبولیک خود میباشد، چه رسد به نقش های حقیقی آن.

۱۲- مردم ما دیگر به این بلوغ فکری دست یافته اند که، نا برابری در مناسبات باهمی اقوام و ملیت های ساکن یک کشور را، در هیچ جامعۀ با نیرنگ و عوامفریبی نمیتوان حل ساخت و یگانه راه حل آن اعطای حقوق مساوی در کلیه امور حیاتی برای کلیه باشندگان کشور به دور از محاسبات کوچک و بزرگ، اقلیت واکثریت، بومی ومهاجر وغیره معیار های من در آوردی است که متأ سفانه، ما ذهن ارباب قدرت کنونی را برای پذیرش این امر تا حال مساعد ندیده ایم.

این بود فشردۀ ارزیابی فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان از انتخابات اخیر و تأثیرات آن بالای زندگی مردم که فوقاً تقدیم حضور هم میهنان گردید.

توقع ما از مردم ما این است که آگاهانه به مبارزات خود در جهت دستیابی به حقوق مشروع خویش ادامه دهند و از آلۀ دست شدن بدست معامله گران، خویش را مبرا نگهدارند.

امید واری ما به شکل گیری یک جبهۀ واحد ضد انحصارقدرت و استبداد تک ملیتی با هدف نیل به ساختار ملت واحد با حفظ تنوع اتنیکی و تکثر قومی، منحیث واقعیت های عینی جامعۀ ما، درین سرزمین است که با اشتراک فعال و خلاق کلیه نیروهای هوادار آزادی و دموکراسی در کشور تحقق یابد.

موفقیت مبارزات مردم ماحکم انکار ناپذیر تاریخ است و هیچ قدرت جباری با هیچ حیله و نیرنگی مانع از درهم شکستن طلسم استبداد و بیعدالتی در کشور ما شده نمیتواند.

به امید ساختن یک جامعه انسانی و عادلانه بدور از تبعض و عدم تحمل.

                                                                  برگیرفته از سایت جاودان

درسال 1302 خورشیدی درخانواده یکی از میرزادگان و میرنسبهای بدخشان در حوزه کوف درواز کودکی زاده شدکه نامش را عبدالرحمن نهادند. بدینگونه عبدالرحمن فرزند قریه دار اعظم شاه فرزند قریه دار احمدشاه از اولاد واحفاد میرزادگان و سرشناسان دره و رودخانه کوف درواز است.

خانواده عبدالرحمن میرنسب، ریشه در اکابر واعاظم منطقه دارد واز بزرگان محل و نماینده نیک برای حل مشکلات مردم زحمتکش این رودخانه بوده اند. یک نظر اینست که، خانواده میر یاربیک ولی پایه گذار شهر فیض آباد مرکز بدخشان ( 1067 هش ) و بنیاد تشکیل خانواده بخشی از میرها در بدخشان که با عمه ی شه سلطان محمود دروازی ازدواج نمود؛ راس و قاعده ی این میر نسبها اند.

نظریه دیگر اینستکه، بزرگان و سرشناسان رودخانه های درواز تنی چند از بستگان و اعضای خانواده میران سمرقندی را در دوران هجوم تارتار ودهشت روزگار چنگیزخان مغل ( آغاز قرن هفت هش ) در دوسوی رود آمو جابجا نمودند. دلیل مویید این نظریه هم، مصـون ماندن حکومت محلی "شاهی درواز " است که شامل قراتگین، ونج، پامیر خورد، شغنان و حتی علاقه های اطراف فیض آباد میشود و در آن هنگام، درواز شاهان تا مناطق شمال شرقی تالقان را در کنترول خود داشتند.

عبدالرحمن در نوجوانی آموزشهای ابتدایی و مروج را در نزد روحانیان کوف آب فراگرفت. چندی هم در امور دینی و مذهبی سرگرم شد. بهمین لحاظ به خواهان فرستاده شد تا در نزد مولوی جوان آن روزگار(مولوی ضیاء الدین پریخمی) تلمذ کند. او درسهای مرتبه ی مبادی علوم مذهبی را آموخت و در همین مدرسه محلی به ملا عبدالرحمن کوفی شهرت یافت. چون نقص کلی آموزش آن روزگار بودکه در مدارس مذهبی سواد را نیمه و ناتمام پیش میبردند. هدف از این سخن آنست که، شاگردان مدارس محلی و خصوصی، خواندن را می آموختند ولی نوشتن را نمی آموختند. ازاین جهت کار آموزش آن دوران این ضعف بزرگ را داشت.

ملا عبدالرحمن کوفی در سالهای 1320 و 1321 به خدمت عسکری رفت ودر این مرحله با استفاده از سواد خوانش؛ شانس کتابت یافت و در کار نوشتن نیز مشکل خودرا حل نمود. او بعنوان کاتب، امور پهیره و راپور دهی و مسایل رقعه و درخواست نویسی را بشیوه میرزاهای آن دوره فراگرفت.

دربازگشت از خدمت عسکری، بیشتر مرجع  و مرکز حل مشکلات مردم محل در حکومت شد. ازاین طریق آهسته آهسته به نمایندگی  مردم در شورای ولایتی بدخشان برگزیده شد. دوبار عنوان وکیل مردم در ولایت را کسب نمود و در این دومرحله از خود درایت و شجاعت، ابتکار و تلاش و دلسوزی و مهارت نشان داد.

شخصیت، نام و شهرت ملاعبدالرحمن کوفی با داشتن وظیفه نمایندگی از سوی مردم در سطح ولایت بدخشان اورا به دولت و امور اداری واجرایی آشنا ساخت. چون ذاتا مرد حساس، ذرنگ  و هشیار بود، بسیار زود در شخصیتهای مهم بدخشان نفوذ یافت. تجارب اربابی و نفوذ خانوادگی، تجارب دوره ی تلمذ مذهبی و مدرسه یی، تجربه عسکری و آموزشهای آن دوره، تجارب وکالت او طی دونوبت در شورای ولایتی ولایت بدخشان و آشنایی او با شخصیتهای چیزدان و صاحب رای درواز بدخشان ، این همه فرصتهایی بودند که سرانجام زمینه ساز آن شدتا به وکالت مردم در پارلمان نیز آمادگی بگیرد.

درواز همواره بخش مهمی از نفوذ واعتبار بدخشان را در سطح مرکزی و پایتخت تمثیل نموده است. بعباره دیگر اگر شهرت بدخشان در زمینه ادبیات و خوش کلامی را مورد نظر داشته باشیم، سهم مهم آن به درواز متعلق است. برای شناخت ساده و ابتدایی از درواز و یافتن آگاهی بهتر از معمای تاریخی راه آتنگها، گوشه یی از یادداشت جناب دکترصاحبنظرمرادی را نقل میکنم که در مورد درواز و فلسفه وجودی آتنگها آگاهی محدود؛ اما مفیدی داده است. ( 1)

" در مورد درواز داستانها و افسانه های فرو رفته در اعماق تاریخ فراوانست. منابع اوستایی از روستای دراج بحیث زادگاه و خانه پورو شاسپ پدر زردشت یاد میکنند. این روستا در مجاورت کوف تا هنوز بهمین نام وجود دارد.  عده ای از پژوهشگران منطقوی و جهانی در مورد زادگاه زردشت در ساحل رود دراج و زادگاه مادرش "دغدو یا دوغدوغه" در روینج راغ که این دو روستا فاصله زیادی از هم ندارند، تائید کرده اند. آقای شهرانی در مورد درواز و بدخشان و تخاریان و ترکان حرفهای قابل تامل گفته اند، از جمله مینویسند:

«در یکی از نوشته ها که نزد راقم میباشد درج است که تاریخ درواز را بجایی میرسانند که گویا حضرت آدم در حوالی درواز بقدرت خداوند آفریده شده است». آنگاه در مورد این گفته تردید زیاد نموده و صحت آنرا دور از باور میدانند. البته باید پذیرفت که منابع تاریخی زادگاه آدم(ع) را در سراندیب یا سریلانکای امروزی میدانند، اما بقول محمد بن جریر طبری نخستین بشر کیومرث نام داشت که در باختر بدنیا آمد و شهر بلخ را ساخت.

ازینرو مشخص ساختن زادگاه کیومرث در باختر که سرزمینی معادل آریانا بوده است علی العجاله  دشوار مینماید و بهتر است این بحث را بدون اینکه مردود دانست به یک بررسی تحقیقاتی و علمی محول نمود، اما شواهدی مثل دراج وجود دارد که وطن پروشاسپ و زادگاه زردشت بوده است، و از قدامت درواز شهادت میدهد و بدون تردید درواز خود بخشی از قلمرو ایروانا ویجه بوده و شاهد بزرگترین تحولات و تبدلات تاریخی، فرهنگی و بشری بوده است، که بازگویی آنها فرصت بیشتر میخواهد. آنچه مسلم است آنها آریایی الاصل بوده و اگر بدانجا آمده اند یا از آن بجایی رفته اند، بازهم از مصدرهای آریایی بیرون نشدند و امروز منسوب بقوم تاجیک و زبان فارسی دری هستند.

بقول منابع تاریخی مردم درواز در پویه تاریخ غالباً حکومتهای محلی خود را داشته اند، ازینرو شاهان درواز مثل امرای محلی بدخشان خود را از اولاده اسکندر یونانی قلمداد کرده اند، مثل لعلی پادشاه شاعر بدخشان.

در کتب "مجالس النفایس" امیر علیشیر نوایی" و "منتخب التواریخ" عبدالقادر بدیوانی پیرامون پادشاه قرن پانزده بدخشان میرزا لعل بیک فرزند شاه قلی که تذکره دولتشاه سمرقندی و ولادیمیر بارتولد اسم این پادشاه را سلطان محمد تذکر داده اند و با تخلص "لعلی" شعر می سروده میخوانیم: «لعلی از پادشاهان قدیمی بدخشان است و چندین هزار سال است که سلطنت بدخشان در اختیار این خاندان بوده و در آخر سلطان ابوسعید ( عم بابر میرزا ) نسل آنها را برکند».

الفنستون ضمن بررسی جغرافیای بدخشان مینگارد: «در غرب قندز، تالقان و حصار اوزبیکان آزاد، در شمال قرغزان پامیر و تاجیکان شغنان و درواز و واخان زنده گی میکنند. این نواحی بسیار کوهستانیست و در شمال ناحیه قراتگین واقع شده که اهالی آن تاجیک اند و متصل به خوقند و فرغانه است پادشاه درواز خود را از دودمان اسکندر میداند و همسایگانش این ادعای او را میپذیرند».

مارکوپولو سیاح معروف که در مورد بدخشان، جغرافیا، اقلیم و پیداوار آن یادداشتهای دارد نیز خاندان سلطنی بدخشان را از نسل اسکندر مقدونی خوانده است و محمد حیدر دوغلات در تاریخ رشیدی ضمن اشاره به دختر واپسین حکمران این ولایت اجداد او را از تیره و تبار اسکندر خوانده است که برای مدت سه هزار سال حکمرانان بدخشان بوده اند. این روایات نشان میدهند که در بسا از برهه های تاریخ امرای درواز از خانواده امرای بدخشان بدان ولا نیز توظیف میشدند. زیرا در ادوار تاریخ مراکز حکومتی بدخشان زمانی در بهارستان ( بهارک )، گاهی در کشم و بیشتر در جوزگون مستقر بوده و درواز بحیث مرکز حکومتی بدخشان در نیامده است. همین موضوع را برهان الدین کشککی در مورد شاه محمود حکمران درواز که خود را از اولاده اسکندر گفته است، نیز یاد آور گردیده است.

اینکه چرا این امرا خود را بصورت ابهام آمیزی از اولاده اسکندر گفته اند و در منابع تاریخی چنین روایتی نقل شده است احتیاج به تحقیق تاریخی، اتنوگرافی و انتروپولوژیک دارد. یعقوبی در معجم البلدان درواز را آخرین شهر بلخ به سمت تبت میداند. درواز بین جرم و زیبق ( زیباک ) و بهارک است.

مؤرخین اولین بنای آبادی درواز را به دوره مامون الرشید نسبت میدهند و کسانی هم بظن غالب از آبادی درواز بوسیله فضل بن یحی بن خالد برمکی بلخی تبار که منصبی در خلافت اسلامی بغداد داشت خبر میدهند. بهرحال مسئله ساختن شهری در مرز تبت بوسیله زبیده خاتون همسر هارون الرشید یا روایاتی در مورد درواز میرسانند که شاید هیات بلند مرتبه ای از سوی خلیفه بغداد غرض بررسی و تثبیت مرزهای شرقی خراسان اسلامی با همسایگان خُتنی باین ولا آمده و طرح ساختار شهرکهای خورد و بزرگی را صادر نموده باشند.

روایتی هم وجود دارد که پس از سقوط دولت سامانی در سال 999 میلادی در بخارا و هجوم اقوام ترک باین سرزمین جمعی از اهالی ده بید سمرقند راه مهاجرت در پیش گرفتند و ترجیح دادند تا غرض تامین امنیت خود به مناطق صعب العبور کوهستانی چون درواز و مناطق بدخشان پناه بیاورند.

این سرنوشت تاجیکان عنان دار تاریخ و فرهنگ و مسند نشین زعامت و دبارت دربارها اند و در طول تاریخ مورد مخاصمت فرهنگ ستیزان دور و نزدیک بوده اند، این استکه در طول تاریخ غرض رهایی از سرکوبهای پیهم به کوهستانها عقب رفتند ازینرو مورخین بخشی از آنها را بنام "غرچه یا تاجیک کوه نشین" نیز یاد کرده اند. یکی از اقوام موجود در بیروت خود را "دروزی" مینامند و شجره خود را مربوط به اهالی درواز میدانند که شاید اجداد آنها بر اثر وقوع حادثه ای بآن کشور عربی خاور میانه مهاجرت کرده اند که کمال جنبلاط و ولید جنبلاط از سیاستمداران شناخته شده لبنان ازین شمارند.

بقول استاد شهرانی سه قوم عمده حوالی کابل نظر بگفته عوام (محمد آغه، گلبهار و جمال آغه) لوگر از نسل شاهان درواز اند. و بقول مردم پنجشیر در دور دوم مهاجرت خود از درواز باین دره آمده اند درواز علاوه بر ولسوالی خواهان دارای ولسوالیهای کوف، شکی، نسی و درواز بالا میباشد.

مردم درواز بیچاره و غریب، اما با اراده و متحمل و بردو بار اند بعلت کوهستانی بودن درواز و عدم موجودیت راهها و سرکهای موتر رو در همواریها مردم مجبوراً با بار زیاد از بازارهای چاه آب، رستاق و فیض آباد طی چندین هفته راه پیموده و خود را بخانه شان میرسانند، حتی از فیض آباد تا برخی از مناطق درواز 10-20 روز بصورت پیاده طی طریق مینمایند.

یکی از شگفتی های درواز معبر کوهی آتنگها در هفتاد کیلومتری علیای خواهان میباشد که بالای دریای پنج موقعیت دارد. با اینکه طی زمانه های طولانی راه رفت و آمد بین درواز و خواهان و سایر مناطق سفلی وجود نداشت، تنها در یکسال ششماه مردم میتوانستند از راه حوض شاه و دشت ایش و کوف به درواز بروند. میرزا رجب راغی شاعر محلی بیجا نگفته است که:

ز عقرب تا به جوزا زیر برفیم        بهار و تیره ماهی نیست مارا

گویند روزگاری بود که شاه ناصر خسرو  که شاعر زبر دستی بود و در کارهای معماری و مهندسی نیز تبحر داشت. خواست تا از راه خواهان به درواز برود. بفکر او و همت دوستانش در بین قریه کوچک سفید آو (سفید آب) و لوگرد بطولی دو یا سه کیلومتر در سینه کوههای مقابل مسیر دریای پنج همین "آتنگها" را ساختند. آتنگ ها که راه پیاده رو پر خطر در کمرگاه کوه ساخته شده بود، یکی از طرحهای هندسی است که با چوبها و خمچه های ایرغی ( ارغوان ) ساخته میشده و در زمانش شاید فکر تازه و کمنظیر بوده است.

آغاز آن راه پرخطر را "پی پیکها" و انجام آنرا عرب و عجب شاید ( عرب و عجم ) گویند. آتنگها مسیر ارتفاعی در کمرگاه کوه و سنگ است و آن با کوبیدن میخهای در سینه سنگ و نصب کردن حلقه های از چوب ارغوان به این میخها بنا یافته که عابر با گذاشتن پای بالای میخ از این حلقه های آتنگی محکم گرفته و بدینصورت از این معبر بسوی مقصد بالا میرود. هرگاه راهروی بخواهد که از آنجا عبور کند یک وقت بجایی میرسد که هیچ چیز را نمیتواند بدست خود بگیرد و آنجاییست که هرکس لاجرم تیاق و یا عصا چوبش را که اکثراً از چوب (ایرغی – زرنگ یا شولش) یعنی ارغوانست، در گودالی در سینه کوه می اندازند و آن محل را "تیاق پرتاو ( تیاق انداز )" گویند. تیاق پران انباریست از تیاق ها و چوبدستها و یادگاریست از صدها مسافر تیاق بدست که دیگر در میان ما نیستند.

معبر آتنگها در طول موجودیت خویش خونخوار آدمی و قاتل انسانهای فراوانی بوده است که از بالای میخهای چوبی افتاده و به دریای آمو غرق شده اند. راهیکه از فیض آباد بسوی درواز میرود از دو آب یفتل جدا میشود و به قلاب راغ، از آنجا به بند بالای راغ و سردشت و حوض شاه خواهان و بعد به نیشرو وارد قریه کوف درواز گردیده و بعداً به شکی میرسد و از آنجا به سایر روستاها متوصل میشود. روستاهای شهر سبز، ماه می، اوبغن ها، شکی، ورفد، غمی بالا، یامر، کوف، دراج، زنگریان، جامرچها، نسی و غیره از قرای مشهور درواز میباشد".

داستان "راه آتنگها"

و نقش وکیل عبدالرحمن کوفی

مساله مهم دراین یادداشت بهمین داستان بر میگردد، منظورما ازتمام مفاهیم مندرج دراین یادداشت به داستان آتنگها و آن راه نامکشوف درواز مربوط میشود، که در هزاره های پیشین و دوهزار سال پس از مسیح؛ هنوز جنبه های تاریخی این راه آتنگ گذر معنای واقعی پیدا نکرده است.

کسیکه ازآن راه نگذشته باشد، فهم تقریبی و یا درک واقعی آن برایش بسیار دشواراست. پس معلوم استکه ماهیت وبدویت این گذرگاه مرگ آور که حتی برای برخی خزندگان هم ناممکن بوده است، درهر نوبت و ماه وسال چند کوه گذر از آن کمرگاههای دهشت انگیز را در کام خود فرو برده است.

فاصله یا امتداد راه آتنگها خیلی کوتاه نیست، از آغاز تا انجام یک سلسله کوه های بهم پیوسته ویکسان است، که در دوران پیش از ساختن راه آدم گذر کنونی یک شبانه روز را در برمیگرفته است.  از روستای لروم در حکومتی شاهان کی ( شاه کی یا شکی ) تا سفیدآب در نزدیکی خواهان بیش از بیست وپنج شخ وقله ی فرو شکسته از ارتفاعات بلند تا سطح دریای آمو موجوداست که این فاصله 50 کیلومتر امتداد دارد. این قله ها بصورت آینه وار در بلندای هزار متر و پانصد متر، طور عمود واقع شده اند.

میگویند، گروهی در سفیدآب میزیسته اند که نه کوفی بوده اند ونه دروازی، نه خواهانی بوده اند و نه از آنسوی رود آمو؛ ایشان به بیشترینه گمان از جای دیگری به این محل آمده اند وبدیهی است که چنین کوچ و جابجایی در چنان محل بدان دشواری، باید ازبیداد و مشکلات طاقت ناپذیری تآسی شده باشد. اشاره یی هم براین مساله در نامه های آقای دکتر مرادی و نویسنده کتاب سخنوران دروازی ( آقای مهندس احمدنجیب بیضایی ) شده است.

این راه افسانوی که میتوانست، بخش مهمی از توریسم و گردشگری عالم را بسوی خودجلب کند، با بی تفاوتی محض در محاق فراموشی ماند و مسولان ولایت بدخشان و حکومتهای بی مسولیت و نادان افغانستان، به این جنبه از اهمیت ارتفاعات حیرت انگیز آتنگا ( آتنگراه ) درواز و خواهان، بی اعتنایی نمودند. نشانه های آن راه هنوز در ارتفاعات کوهها چشمگیر است. اگر به مرمت آن توجه نشود و دولت و مسولان محلی و ولایتی همانند گذشته از کنار این یادگار تاریخ و موزیم زنده بگذرند؛ درحقیقت جفای بزرگی در میراث تاریخی این سرزمین میکنند.

شهرت و آوازه ی وکیل عبدالرحمن کوفی به همین راه بستگی دارد. ده وکیل منجمله، شاه منصور، وکیل رستم بیک، ملا دلداربیک، عبدالله بیک مظلوم، عبالقدیر فطرتی، عبدالحلیم بیک و... پیش از زنده یاد عبدالرحمن کوفی نمایندگی مردم درواز و خواهان در پارلمان افغانستان را داشتند. اما نه تنها به این مساله نپرداختند، بلکه دراین مورد خیال آنان کارگر نشد و از فهرست کار شان فراموش مانده بود.

محمدظاهرشاه پادشاه وقت که پس ازمرگ هاشم خان اندک اندک اختیارات سلطنتی را دردست خود میگرفت، همواره در دو مورد به بدخشان و مربوطات آن بی مهری زیاد مینمود. یکی در باب کوچیها و فرستادن آنان به مناطق مالچر و زراعتی مردم درواز، خواهان و شغنان ( شیوه )، دیگری هم درمورد راههای دشوار گذر بدخشان و اطراف آن. سلطنت محمدظاهرخانی هرگز به ایجاد پروژه های مهمی دراین مناطق امر نکرد و به شکایات و مشکلات مردم نیز نمی پرداخت.

دردوران نادر شاه و هاشم خان و برادران، مردم بدخشان بدلیل داشتن شخصیتی چون شه محمدولیخان دروازی در دستگاه سلطنت مشروطه، که بدست نادر خاین اعدام گردید؛ مورد مجازات بودند. شخصیتهای بدخشان یا تبعید می شدند ویا درصورت نشان دادن حضور اعدام می گردیدند. تخته پل و خان آباد مرکز حکومت های محمدگل مومند و هاشم خان بود. درهردو مرکز روزمره افراد بیگناه به بهانه های گوناگون اعدام می شدند. شمار کل اعدامیان درآن سالها تا حکومت داکتر محمد یوسف به هزاران نفر میرسد.

هنگامیکه الحاج میرزا بهادرخان خادم فرزند وکیل رستم بیگ خواهانی در دوره حکومت محمدظاهر خان با کوچیها برسر زمینهای زراعتی و مالچر مردم حوض شاه دعوا مینمود، ظاهرشاه به والیان بدخشان دستور داده بود که دعواگران دشمنان سلطنت اند وباید به شدید ترین وجهی مجازات شوند. ازاین جهت میرزا بهادرخان چند بار در بدخشان به زندان افتاد ولی از حقخواهی و دعوای ملی چشم پوشی نکرد.

روسای شورای ملی و مجلس اعیان واشراف دربار، در پارلمان توصیه شده بودندکه، وکلای بدخشان را اجازه و فرصت شکایت سیاسی ندهند. بزرگترین بیم وهراس سلطنت مفلوک و منحوس محمدزایی ها در کابل از وکلای بدخشان بطور خاص و بصورت عام از همه نمایندگان مردم شمال در پارلمان فاقد اختیار و اعتبار درکشور بود.

وکیل عبدالرحمن کوفی هم به برکت مبارزات آزادیخواهان ملی اندیش که در محفل انتظار گرد آمده بودند و هم ببرکت شهامت و رشادت خود و برخی شخصیت های ملی ودلاور مانند میرزا بهادرخان و دیگران توانست در برابر محمدظاهرخان قرار بگیرد وبا صراحت بگویدکه: " شاه تنها وعده میدهند ولی صداقت عمل ندارند!".

توجه کنید به خاطره یی دراین مورد:

زنده یاد وکیل عبدالرحمن کوفی نماینده مردم خواهان و درواز در دوره سیزدهم 1348 تا 1351 بود. اوبود که پروژه ی گشایش راه پیاده گذر آتنگا ( آتنگراه ) میان خواهان و درواز را روی دست گرفت. آنچه در زمان او بسررسید وبه ثمر نشست همین راه بود. در سال 1349 کار شکافتن و بریدن راه آتنگا غاز و در آغاز سال 1351 در میان شور و شادمانی به پایه اکمال رسیده و افتتاح گردید.

این پروژه بسادگی گرفته نشد. آقای کوفی نه تنها راه آتنگارا در دستور کار خویش قرارداد، بلکه دعوا با محمدظاهرشاه را نیز درپیش نهاد. او ادامه کار میرزا بهادرخان خادم را تکمیل نمود و دست کوچیهارا نیز از این منطقه کوتاه ساخت. هرچند که داودخان با روی کار آوردن جمهوری نا فرجام خویش کوچیهارا به بدخشان باز گردادند، اما معمای حمایت و جانبداری دولت سلطنت از آنها در اندیشه ای انقلابی مردم بدخشان  حل شده بود. تلاشهای مرحوم وکیل عبدالرحمن کوفی بیک طریق و کوششهای انقلابی گروههای سیاسی بدخشان در حمایت از مبارزات ملی مردم علیه کوچیها و هر بیعدالتی دیگر نظام در برابر مردم بدخشان به طریق دیگر، فشار مضاعفی بود که دم تیغ تیز سلطنت و جمهوری پس از آن علیه بدخشانیان و مردم شمال را کند کرد و گرفت.

درسال 1349 وکیل عبدالرحمن موسفیدان مردم در واز و خواهان و بالاخره تمام بدخشان را سازماندهی کرد تا به نزد شاه بروند و مطالبات خویش را گوشزد و تکرار نمایند. در ماه سرطان همان سال این کار انجام شد و مردم عرایض و شکایات خویشرا به شاه پیشکش کردند. شاه وعده داد که وزرای دولت دراین مورد هدایت خواهند گرفت. مردم برگشتند و شاه به وعده ها عمل نکرد.

آقای عبدالرحمن کوفی با مهارت خاصی وکلای بدخشان را سازماندهی کرد که برای پیگیری خواستهای مردم لازم است با شاه وارد درشتزبانی شوند. وکلای بدخشان بدلیل برخورد حکومتهای قبیله یی منهزم و سرخورده و بیمناک بودند. اما شهید عبدالرحمن کوفی به آنها دلاوری میداد و گفت فقط برویم نزد شاه ولی شما خاموش باسید. من ترتیب کار را میدهم و با شاه بصورت نامتعارف وارد دیالوگ میشوم. من برای تهدید سلطنت و تاکید آرزوهای مردم، به مجازات شدن آماده ام. همین شد که وکلای بدخشان نزد شاه رفتند واز مشکلات بدخشان یاد آوری نمودند.

وکیل عبدالرحمن درنوبت صحبت خویش گفت: شاه مسؤلیت مملکت را دارند و من مسؤلیت بدخشان را! من مسؤلیت بیان مشکلات واقعی مردم بدخشان را دارم و شاه وظیفه دارند امر اجرای آنرا صادر کنند! من نمیتوانم خواست مردم را پنهان کنم و از بی تفاوتی حکومت و کم توجهی سلطنت خاموش بمانم. شاه به مردم وعده میدهند و به حکومت چیز دیگری میگویند. وعده دادن به مردم و عمل نکردن خواست آنان ...شاه سخنانش را قطع کرد و با خشم فراوان گفت: وکیل صاحب این جا مقام سلطنت است!!!

وکیل نیز ازجا بلند شد وگفت: این سلطنت برای شماست، برای مردم بدخشان درحکم یک قلعه ی در بسته است. وظیفه پادشاه رهبری تمام مملکت است، تهدید وکلا نیست! ما زندانی بوده ایم و ترسی هم از مرگ نداریم. تشکر

او بی اجازه ی شاه در جایش نشست و رویش را از شاه برتافت و به او دیگر نگاهی نکرد. شاه بعدا از برخی وکلای دیگر برای دلجویی توام با تهدید او استفاده نمود ولی کار از کار گذشته بود و وکیل عبدالرحمن کارش را کرده بود.

وکیل عبدالرحمن کوفی در دوره ی سیزدهم نماینده مردم درواز و خواهان بود، دوره ی سیزدهم شورای ملی ( ولسی جرگه )را داکتر عمر وردک ریاست مینمود ومعاونانش عبارت بودنداز: عبدالاحدکرزی، شاه سیدناصر بغلانی و منشی سیدامین شاه اسیر. رییس مجلس اعیان ( مشرانو جرگه) آقای عبدالهادی داوی بود و معاونانش اقایان: اسماعیل مایار، شکور ولی ومنشی محمدامین یونسی.

راستی هنگامیکه کار شکافتن راه آتنگادر سال 1349 هش ادامه داشت، اقای کوفی وزیر راهسازی و ترابری ( وزارت فواید عامه ) آقای خوازک را به آتنگا و محل پروژه آورد وشب نیز ایشان را در سرکار (درتیغه ی انجیرک) نگه داشت. این وزیر در بازگشت گزارشی را به شاه ارایه نمود که شاه در برابر آن یک تحسین نامه و چند امتیاز دیگر به وکیل عبدالرحمن و مسؤل پروژه ی آتنگا درنظر گرفته بود.

کوههای افسانوی وشخهای آهو گذر آتنگاه پس از دوسال کار پیگیر ومتداوم، در سال 1351 شکافته شد. مساله کار و پرداخت مزد طوری بود که مردم در برابر کار گندم و مواد غذایی دریافت میکردند و اندکی هم پول به نها پرداخته میشد. من حدود دوازه سیزده سالگی ام بود که به آتنگاه رفتم و پیش از تمام شدن آن راه را با چشم سر خویش مشاهده نمودم.

در پایان کار فقط مردم بودند که از یافتن امکان سفر میان درواز و خواهان اشک شادی درچشم داشتند. اما با دریغ که هیچ مسؤل دولتی از سطح رهبری جامعه و از دولت مرکزی نیامدند که در برابر لینز و چشمهای آینه ساز تصویر بردار کامره قرار بگیرند و آن تصاویر سندی باشد از وحشت انگیزی راهها و سرگذشت مردم بینوای بدخشان در حوزه خواهان و درواز. البته تصاویر میتوانست شندی باشد از روزگار زحمتکشی زنده یاد وکیل عبدالرحمن کو فی و همه همکاران و انجینران و کار گران او در راه آتنگاه.

درزندگی خصوصی:

وکیل عبدالرحمن کوفی چندبار با فامیلهای سرشناس درواز، خواهان و بدخشان ازدواج نمود و ثمره آن ازدواجها فرزندان اوست. پسرانش زلمی شاه کوفی، اکلیل شاه مامورشاه کوفی، ، جمال شاه کوفی جنرال میرشکی کوفی، میرخواهان کوفی، نادرشاه کوفی، عنایت الله کوفی هدایت الله  و دخترانش قندیگل، فوزیه کوفی و چندتن دیگر اند.

مرحوم وکیل عبدالرحمن کوفی که در سال 1302 هش در کوف درواز بدنیا آمده بود ، 56 بهار زندگی را سرکرد و در سال 1358 ازسوی یک گروه مسلح در منطقه حوض شاه خواهان، در حالیکه آقای محرر نذر خدا دلداری فرزند وکیل ملا دلدار دروازی نیز با او همراه بود؛ بصورت ناجوانمردانه و به شهادت رسید.

انا لله وانا الیه راجعون

متاسفانه چند پسر از فرزندان شهید وکیل عبدالرحمن کوفی در قید حیات نیستند. منجمله اکیل شاه، مامورشاه، میر خواهان کشته شده اند. بقیه فرزندان الحمد الله زنده ودر فعالیت هستند. جنرال میر شکی قوماندان عمومی دفاع از انقلاب در بخش معاونیت اوپراتیفی وزارت داخله بود واین سمت را در دولت مجاهدین نیز حفظ نمود. فعلا در کشور دنمارک اقامت دارد و با وجود دوری از کشور، متصدی اداره مشترک امور خانواده کوفیها و همه فرزندان و باز ماندگان شهید وکیل عبدالرحمن کوفی است.

زلمی شاه کوفی ولسوال خواهان است ونادرشاه کوفی نیز ولسوال کوفاب. خانم قندیگل کوفی در برنامه بازسازی موسسات دولتی قراردادهای سنگین امور تحصیلات عالی در بدخشان را بر عهده دارد و در این زمینه با داشتن انجیو ی خاص دولت را همکاری مینماید. ایشان بزرگترین فرزند دختری مرحوم وکیل عبدالرحمن است.

جمالشاه کوفی متآسفانه مشکلات صحی ( اندکی اختلالات روانی دارد) و در کابل در خانه پدری اقامت مینماید. بزرگترین فرزند شهید عبدالرحمن کوفی زلمی شاه کوفی و جوانترین آنها خانم فوزیه کوفی است. فوزیه کوفی فعال سیاسی، مدافع حقوق بشر و حامی حقوق زنان در افغانستان است. او در حال حاضر وکیل مردم بدخشان در پارلمان کشور است.

فوزیه کوفی از چهره های سرشناس و فعالان سیاسی جامعه زن در افغانستان است، او در زمینه های گوناگون برای مهار خشونت  و بدرفتاری آسیبی نسبت به زنان مظلوم کشور،  نقش موثری داشته است. خانم فوزیه کوفی در آغاز کار نمایندگی خویش بعنوان اولین زن در مقام معاونیت شورای ملی انتخاب گردید. او این سمت را با شایستگی و توانایی خاص اداره کرد. فوزیه کوفی همچنان در پارلمان و کیل بدخشان است.

                                   از سایت جاودان

هم شورای متحد ملی افغانستان و هم تحلیگران، مورخان و دانشمندان سراسر جهان به این باور رسیده اند که ، از عوامل اصلی بحران دیر پای امنیتی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی افغانستان، عدم ارائه ی تعریف مشخص از سرحد مشخص شرق، جنوب و جنوب شرق کشور یعنی سرحد دیورند می باشد که، از 61 سال به اینسو، سبب ادامه ی دشمنی میان دو کشور گردیده و به اژدهایی می ماند که،بیشتر افغانستان را می بلعد.

شورای متحد ملی افغانستان، خواهان حل و فصل همین معضله سرحدی  است که هر چه زود تر، از طریق مسالمت آمیز، با گشودن باب مذاکره ی مستقیم و شفاف با در نظر داشت اصول بنیادین سازمان ملل متحد و کنواسیون های بین المللی، معضله را حل و فصل کند، یعنی شرایطی بهتر ازین هرگز برای افغانستان دیگر میسر نخواهد گردید.

زیرا نیرو های بین المللی که تعداد شان نزدیک –یکصد هزار تن می رسد، منحیث یک نیروی باز دارنده، ممد اردوی ملی و نیرو های سرحدی افغانستان، برای ستر سرحدات و جلوگیری از خود سری نیرو های سرحدی پاکستان، تروریستهای بین المللی، قاچاقبران مواد مخدر ، آثار باستانی، چوب های صنعتی، معامله گران اسلحه و جنایتکاران دو طرف مرز باشد. شرایطی که فعلاً در منطقه حاکم است، ارتش افغانستان تا یک قرن دیگر قادر به تحفظ سرحد دیورند «این دهلیز مرگ» نخواهند شد.

اینکه تعدادی نا آگاهانه یا مغرضانه می فرمایند؛ در حال حاضر موقع مطرح کردن حل معضله دیورند نیست، بگذارید، ما نیرومند شویم، وحدت ملی ما بوجود بیاید و یا توازن نظامی ما با پاکستان برابر شود بعد حل معضله ی سرحدی را مطرح کنیم و یا به زعم ایشان موضوع را عادلانه حل و فصل نماییم. در حالیکه این توقّعات بسیار ناشیانه، معرضانه و مداخله گرانه است.

کسیکه حد اقل عقل سلیم بر سر دارد، میداند که افغانستان تا پنچصد سال دیگر دارای تسلیحات اتمی و ارتش یک ملیونی نخواهد شد . و از جانبی ما به جنگ و برابری نظامی نیازی نداریم، بلکه نیاز ما به صلح و همگرایی منطقوی یا تضمین جامعه ی جهانی است .

ما بقدر کافی جنگیده ایم، بقدر کافی وطن خود را خراب و اتحاد ملی را ازبین برده ایم. در واقعیت امر، یکی از عوامل عمده ی نفاق ملی موجود در افغانستان ، نامشخص بودن و باز بودن سرحد دیورند است.

به نسبت همین نا معیین و باز بودن سرحد بین المللی است که افغانستان نه تمامیت ارضی مشخص، نه جمعیت مشخص، نه امنیت ، نه ثبات سیاسی، نه حاکمیت ملی، نه استقلال سیاسی  و نه اراده ی ملی دارد. یعنی افغانستان فدای پشتونستان خواهی گردیده و در گروگان یک خواست «فرو ملی» دست و پا می زند.

مرز های سیاسی معیین و حدود اربعه ی یک کشور، در حقیقت معرف هویت ملی و تمامیت ارضی آن کشور بوده که به صفت یک واحد سیاسی، در ردیف ملل جهان بشمار میرود. سرحدات یک کشور ، چه خشکه باشد، و یا بحر ، کوچک باشد یا بزرگ ، دارای علیحده یک سرزمین را منحیث یک واحد متشکل سیاسی به جهان تمثیل میکند.(1)

عمده ترین عوامل تشخیص یک کشور (ناحیه ی متشکل سیاسی) همین سرحدات مشخص سیاسی است. سرحدات مشخص سیاسی است که، ایجاد وحدت سیاسی واتحاد ملی را در یک کشور ممکن می سازد.در صورت عدم سرحدات مشخص بین المللی وحدت سیاسی و ملی در یک کشور بوجود آمده نمیتواند. یعنی خیالات واهی، گرایشهای زبانی، مذهبی و نژادی تبارز نموده، وحدت ملی نسبی و شکننده را نیز از میان می برد. اگر خطوط مرزی معین و مشخص میان کشور ها موجود نباشد، باشندگان یک سرزمین، روی آرامش نخواهند دید.(2)

خطوط سرحدی علاوه بر معین نمودن حدود یک کشور، تعیین کننده ی وسعت اراضی ، ساحه ی عملیات حاکمه، تابعیت مردم از دولت مرکزی، ساحه ی تطبیق قانون و ساحه ی اخذ مالیات نیز می باشد. از سوی دیگر کشور ها ییکه فاقد استقرار و حاکمیت در سرحدات خودباشند، بدون تردید، باعث برهم خوردن ثبات میان دو کشور نیز میگردد.(3)

مفهوم سرحدات در گذشته های تاریخی، تاختم جنگ دوم جهانی، تشکیل سازمان ملل متحد و تصویب منشور آن که« قانون اساسی جامعه جهانی» نامیده میشود.

با آنچه امروز از آن استنباط میشود، بسیار متفاوت است.

در گذشته های دور، در بسا موارد ، سرحد بصورت یک خط وجود نداشته، بلکه یک منطقه وسیع حد فاصل را تشکیل میداد. گاهی کوههای یا دریا ها و یا مراتع، سرحد دو کشور را معین می کرد. مثلاً رومن ها سرحدات شانرا در امتداد دریای راین یا دانیوب و در شمال انگلستان و جنوب جرمنی، سرحدات شانرا با دیوار تثبیت کرده بودند.

مثلاً دیوار چین به منظور حفاظت امپراطوری، از حملات اقوام وحتی یا بریر ها اعمار گردیده بود.(4)

برای نخستین بار در تاریخ بشریت، دولت ماد ها (ایران امروزی) با دولت لیدی (بخشی از سرزمین ترکیه ی امروزی) طی قرار دادی بتاریخ 29 جون 590 پیش از میلاد خط سرحدی کشور های شانرا، مسیر رود «هالیس» تعیین و مقرر کردند که، سرحد میان دو امپراتوری علامه گذاری نیز شود و رفت و برگشت، نیز بر پایه ی ضابطه باشد.

کسانیکه هنوز هم مخالف بستن سرحد دیورند هستند حدود 2600 سال از تاریخ عقب مانده اند.(5)

از زمانیکه کشور ها بر اساس خواست ملت ها بوجود آمدند، انتظام کشور داری و مناسبات بین المللی بهبود یافت، بصورت تدریجی «مناطق سرحدی» جای خود را به «خطوط سرحدی» داد.

زیرا ازدیاد روز افزون جمعیت واحتیاج مبرم مردم به زمین و منابع طبعی، باعث شد، دولت ها در تعیین دقیق خطوط سرحدی و علامه گذاری آن، کمال جدیت را به خرچ دهند.

کشور هایی که در مناطق مرزی شان تفاهم داشته باشند.

منازعات واختلافات کمتر به مشاهده می رسد و مردم دو طرف سرحد، در امن و امان زندگی می کنند.(6)

در قرن حاضر برای جلوگیری از منازعات منطقه ی ، حفظ نظم و آرامش و ثبات مرز ها، دولت ها وظیفه دارند، خطوط سرحدی خویش را معیین و مشخص نمایند، تا مردمان شان در نظم و آرامش زندگی کنند.

امیر عبدالرحمن خان نیز در امضای معاهده ی دیورند، دلایلی دارد که امروز بسیار صدق می کند. موصوف میگوید:

1-    در امضای معاهده ی دیورند، من خطا و اشتباه نکرده ام. در صورت نبود سرحد معیین ومشخص، ملل قوی غاصب و غالب، روزی ادعای ارضی بیشتر می کنند. من با واگذاری این مناطق {اکثراً در تصرف افغانستان نیز بنودند} بقیه خاک افغانستان را نجات دادم.(7)

2-    کشور های غاصب و غالب، بعضی مناطق را بنام سرحد آزاد می گذارند، بعداً به بهانه ی آزادی قبایل،از طریق فتنه انگیزی با بعضی سران قبایل، به اشغال آن مناطق می پردازند.مثل آنکه روسها یکی پی دیگر بخارا و آسیایی مرکزی را گرفتند، انگلیسها و رنجیت سنگ سرزمین افغانستان را.

3-    روسای قبال آنطرف سرحد دیورند، قرار عادت در هوای گرم تابستانی، نزد حکمران های افغانستان می آیند و میگویند، دوست شما و افغان هستیم، نقد و خلعت می گیرند. در زمستان نزد حکام هندوستان وانگلستان میروند و میگویند، ما از شما هستیم، و وجه نقد و خلعت میگیرند. در واقع این سران اقوام، دوست هیچ کس نیستند، فقط دوست پول، امتیاز وخلعت هستند.

4-    عبدالرحمن خان می گوید: سرحدات کشور خود را بستم، تا نظم و استحکام بر قرار و مردم کشورم آسوده خاطر گردیده، در امن وامان زندگی کنند.

5-    با امضای این معاهدات، مناقشات سرحدی ختم، امنیت و اتفاق بر قرار گردیده از خداوند «ج» مسئلت می نمایم که این دوستی «؟» و امنیت متتدام باشد.(8)

6-     اسناد تاریخی به وضاحت نشان می دهد که عبدالرحمن خان از امضای معاهده ی دیورند راضی و خیلی خرسند نیز بوده و برای هیئت همراه دیورند تحایف ، مدالها و نشانهای افتخار نیز هدیه داده، یعنی معاهده ی دیورند بالای امیر به زور سرنیزه و فشار امضا نگردیده، فشار برای امضای این معاهده،ماننده هر قرار داد دیگری، نسبتاً طبعی بوده است. عبدالرحمن خان معاهده ی دیورند را در سال چهاردهم پادشاهی خویش، در حالیکه 160 هزار نیروی نظامی داشت امضا نموده، یعنی در حالت ضعف و ناتوانی قرار نداشته است.

امیر میگوید: دو روز قبل از برگشت هیئت همراه دیورند، خواستم تحایف و نشانهای افتخار به اجرای هیئت بفرستم، میان سه نفر بزرگان دولت من (سپه سالار غلام حیدر خان چرخی، سلطان محمد خان منشی باشی در بار و کوتوال شهر کابل) داوطلبی بود. تمام این بزرگان تفویض تحایف را به هیئت همراه دیورند، افتخار می دانستند. آخرالامر، منشی باشی را فرستادم تا نشان ها را تقدیم و از خدمات ممتاز آنها از جانب من، اظهار امتنان نماید.(9)

طی مراحل  خطوط سرحدی از نظر جغرافیای سیاسی

1-    الوکیشن-  Allocation  (مذاکره و موافقه دو وزیر خارجه یا نماینده دو کشور، غرض تعیین خطوط سرحدی)

2-    دیلیمیتیشن- Delimitation  (تعیین نقاط سرحدی در نقشه و کاغذ بوسیله مسئولین و قناعت طرفین).

3-    دمارکیشن- Demarcation  (علامه گذاری سرحد بالفعل در زمین بوسیله کمیشنران)

4-    راتفکیشن-    Ratification (تایید معاهده بوسیله ی مراجع با صلاحیت ، مثلاً پارلمان {اگر نباشد} یا شخص پادشاه. (10)

ظاهراً در معاهده ی دیورند این چهار مرحله با در نظر داشت شرایط همان زمان طی مراحل گردیده است. یعنی هیئت همراه دیورند به اثر تقاضای شخص عبدالرحمن خان غرض امضای معاهده به کابل آمده، نقشه ی تعیین سرحدی ضمیمه ی معاهده بوده است.

در مرحله سوم، خط سرحدی طی دو سال، بوسیله 4 گروپ هیئت افغانی و انگلیسی علامه گذاری گردیده است:

1-    از واخان تا لندی کوتل، بوسیله ی سپه سالار غلام حیدر خان چرخی و رچارد اودنی.

2-    سرحد مناطق اقوام مهمند، بوسیله ی حبیب اله خان طرزی و کپتان هی انگلیسی.

3-    سرحد حوزه ی وزیرستان کرم و گومل بوسیله ی یک گروپ جداگانه.

4-    از سرحد دره ی گومل تا کوه ملک سیاه بوسیله ی سردار گل محمد خان، بعداً محمد عمر خان نورزایی و مکمهن.(11)

این مرحله که بسیار پر مشقت و وقت گیر بوده نیز طی گردیده است. در رابطه به مرحله ی چهارم که باید از تایید پارلمان بگذرد، چون در آن وقت اصلاً پارلمانی وجود نداشت،لذا امیر میگوید: « در عمارت سلامخانه در بار عمومی تشکیل یافت، تمام صاحبمنصبان نظامی و ملکی کابل، روسای طوایف مختلف و نیز دو نفر پسر های بزرگم حضور داشتند، در حضور مجلس، نطقی ایراد و تمام قرار داد هایی را که نوشته شده بود، به جهت اطلاع ملت، اهل مملکت و کسان حاضر، اجمالاً بیان کردم. سواد خطابه های تمام نمایندگان ملت، که همه آنها را مهر کرده بودند، برایشان داده شد، همه نمایندگان اظهار رضایت کردند.(12)

یعنی در حالیکه پارلمان وجود نداشت، عبدالرحمن خان تایید جرگه ی معمول همان زمان را در رابطه به امضای معاهده ی دیورند گرفته است و تقریباً مرحله ی چهارم آن نیز طی مراحل گردیده است.

از نظر علم جغرافیای سیاسی، اگر معاهدات سرحدی سه مرحله را طی کرده و مرحله ی چهارم را هم طی نکرده باشند، خود به خود، به مرور زمان «دجوری» Dejure   و قانونی می شوند. امروز اکثر سرحدات کشور ها، مرحله چهارم را طی نکرده یعنی بصورت دفکتوه Defacto    باقیمانده، اما جنبه ی عملی به خود گرفته، کسی ادعای ارضی ندارد.(13)

وظیفه ی خطوط سرحدی، جدا نمودن سرحد یک کشور، از کشور دیگر است اما، اینکه در کدام محیط جغرافیایی چگونه تطبیق می شود، نمیتواند به میل واراده ی افراد یا نهاد ها باشد.